خبر - وزارت نفت

تقویم تاریخ صنعت نفت ایران

فصل اول  -  از آغاز تا 1320 شمسی

از هزاره دوم تا 1500 سال پيش از ميلاد
خوزستان، شوش
ظروف، پیکره ها، مهرها و اشیای زینتی از قیر و موم ساخته می شد.
یک نمونه از آنها ظرف دسته دار با پیکرک دو ایزد است که روی لبۀ پهن آن هشت نگين صدفي سفيد قرار دارد كه دو تاي آن از بين رفته است.
 
1250 سال پیش از میلاد
خوزستان، شوش، چغازنبیل
در سازه ها از قیر و موم استفاده می شد. قیر بخشي از ملاط ساختمان زیگوراتیشکل معبد چغازنبیل بود.
 
480 پيش از ميلاد
در حملۀ خشايارشاه به يونان، از نفت و قير براي آتش زدن قلعه ها و شكستن صفوف ارتش دشمن استفاده می شد. در دوران هخامنشي، نفت به انحصار دولت درآمد. هخامنشیان از نفت بابل و شوش بیشتر برای مصارف نظامي و عايق بندي كاخ ها استفاده می کردند.
 
588 ميلادي
ارتش ایران در جنگ با خاقان چین، از جنگ افزاری جدید استفاده كرد که در آن نفت خام به کار رفته بود. در این جنگ، بهرام چوبین ـ که در تاریخ نظامی جهان به نابغه رزم شهرت دارد ـ فرماندهی ارتش ایران را بر عهده داشت. نیروهای خاقان 300 هزار و سربازان بهرام چوبین 12 هزار نفر بودند. بهرام به یگان های آتشبار (نفت اندازان) دستور داد یورش را با پرتاب پیکان های شعله ور آغاز کنند تا آرایش سپاه خاقان در هم ریزد. خاقان در این نبرد کشته و پسرش نیز اسیر شد. این جنگ که با وجود یگان های نفت انداز، فقط یک روز طول کشید، از شگفتی های تاریخ نظامی جهان است.
 
900 ميلادي
چيني ها حدود 900 سال پس از ميلاد گاز را با لوله هایي از جنس ني كه مفصل هايش با گل، اندود شده بود، از سر چاه به جای دلخواه انتقال مي دادند.
 
300 هجری شمسی / 921 میلادی
استخری، جغرافیدان و مورخ برجسته قرن چهارم (متوفی 336 ش.) از مردم استخر فارس بود. مسالک الممالک و صورالاقالیم دو کتاب معروف اوست که در آنها مشاهدات سفرهای کاوشگرانه اش را نوشته است. استخری در وصف نفت باکو می نویسد:
«به ارمنیه، دریایی است نزدیک ارجیش و خلاط. ماهی طریخ از آنجا خیزد و به همه آفاق ببرند و دریای طبرستان هم در این حدود است و دربند و باکو بر این دریاست و از باکو نفت خیزد».
او در ادامه، در توصیف منطقه بخارا و فرغانه می نویسد:
«...و کان (معدن) نشادر و کان (معدن) زاج و معدن آهن و جیوه و مس و سرب و معدن زر و پیروزه به فرغانه باشد و چشمه نفت و قیر و زفت و سنگی که چون فهم آتش درگیرد و میسوزد».
«...  ولایت بُتَم (حوالی فرغانه و سمرقند) حصارهای استوار است، و معدن های زر و سیم و زاج و نشادر درین ولایت است. و کان (معدن) نشادر کوهی است و در آن غاری است و از او بخاری برمی خیزد، به روز چون دود نماید و به شب چون آتش...»
ابن حوقل، سیاح، مورخ و جغرافیدان قرن چهارم، در کتاب پرارزش خود، صورة الارض 367 ق. نوشت: از کوه آتشی که نفت و گوگرد از آن بیرون می آید و در حد فاصل استان های فارس و خوزستان قرار دارد. ابن حوقل البته متذکر می شود که آن را مشاهده نکرده است، اما به نقل از مردم و منابع دیگر از منطقه آسک چنین میگوید:
«...در ناحیه آسک، نزدیک سرزمین فارس، کوهی است که هنگام شب آتش در آن فروزان است و هنگام روز دود از آن بالا می آید و هرگز خاموش نمی شود... می گویند این کوه چشمه کبریت (فسفر) یا نفت دارد که آتش در آن کارگر می شود و قابل احتراق است و در روزگاران قدیم آتش در آن افتاده و به اندازهای که فسفر یا نفت بیرون می آید، همیشه میسوزد.»
ابن حوقل همچنین، از بهره برداری از معدن نفت و گوگرد در هزار سال پیش در استان فارس (کنونی) خبر می دهد و از دانش شیمی مواد صنعتگران فارس پرده برمی دارد:
«...در فارس، معادن نقره و آهن و سرب و فسفر و نفت و مانند آن هست و این معادن مردم را از فراورده های شهرها و نواحی دیگر بی نیاز می کند، اما نقره اندک است... در قریه ای به نام دارابجرد، در نزدیکی اصطخر، معدن جیوه هست. در فارس، مرکب سیاه برای نوشتن و رنگ های تزیینی می سازند که از همه مرکب های دنیا جز چینی بهتر است، چه آنها را از افروزش آتش در آتشکده های زرتشتی قدیم به دست می آورند و اصل آن جز دود آتش نیست.»
 
424 هجری شمسی / 1045 میلادی
کبریت و نوشادر در لواسانات تهران
ناصر خسرو قبادیانی که از مرو برای زیارت حج، سفری هفت ساله را آغاز کرد، در سفرنامۀ خود، از منطقۀ لواسان (نزدیک تهران کنونی) و کبریت و نوشادر در آنجا سخن می گوید. گویا، منطقۀ لواسان سنگ های آتشفشانی آغشته به گوگرد داشت که مردم آن را برای آبکاری فلزات و تولید کبریت به کار می گرفتند:
« ...و از ری به سپاهان پنجاه فرسنگ، و به آمل سی فرسنگ. و میان ری و آمل کوه دماوند است، مانندِ گنبدی که آن را لواسان گویند و گویند بر سر چاهی است که نوشادر از آنجا حاصل می شود و گویند که کبریت نیز. و مردم پوست گاو ببرند و پر نوشادر کنند و از سر کوه بغلطانند [بغلتانند]، که به راه نتوان فرود آوردن.»
 
654 شمسی / 1276 میلادی
چشمة روغنی و سنگ نفت
نفت از دید سیاحان خارجی نیز پنهان نماند. مارکوپولو، تاجر و سیاح ونیزی، در نیمه دوم قرن هفتم هجری، از چشمه روغنی در مرز گرجستان گزارشی توصیفی در سفرنامه خود روایت کرده است:
«...در نقطه مرزی گرجستان، چشمه ای وجود دارد که روغن به مقدار بسیار زیاد از آن استخراج می شود. مقدار روغن استخراجی آنقدر زیاد است که در هر بار می توان صد کشتی را بارگیری کرد. این روغن که استفاده غذایی ندارد، برای سوزاندن مناسب است. از آن برای مداوای بیماری گری و علیه شوره نیز استفاده می کنند و روی بدن شترها می مالند. مردم از راه های بسیار دوری برای بردن این روغن به آنجا می آیند و همچنین در تمامی خود آن نواحی نیز از این روغن برای سوزاندن استفاده میشود.»
منظور مارکوپولو از مرز گرجستان همان منطقه قفقاز و باکو است. مارکوپولو موارد استفاده را به طور صریح توضیح می دهد: روشنایی، حرارت و پزشکی. صادرات نفت باکو مطابق این گزارش آنقدر زیاد است که سفرنامه نویس برای نشان دادن حجم، از تمثیل «صد کشتی در هر بار» سود می جوید.
 
700 شمسی / 1321 میلادی
حمدالله مستوفی که در سال های 680 تا 750 ق. می زیست و در سال 740 ق. نگارش کتاب نزهه القلوب را به پایان برد، با اشاره به اینکه باکو و زمین های نفت خیزش را از نزدیک مشاهده کرده، نوشته است:
«...در ولایت باکویه، زمینی است که ازو آتش فروزانست، چنانکه بدان آتش نان و آش می توان پخت و در هنگام بارندگی منتفی نمی شود، بلکه مشتعل تر می گردد و من آن زمین را دیده ام و عجب آنکه در آن حوالی مرغزاریست، چون بر آن مرغزار اندکی حفره کنند، از آن حفره نیز آتش مشتعل شود.»

1171 شمسي / 1792 میلادی
ويليام مرداك (William Murdoch) اولين کسی بود كه از طریق تجزيۀ زغال سنگ در ظرف سربسته توانست گاز به دست آورد و آن را به وسيلۀ لوله اي به اتاق خود هدايت کند. مرداك در كارخانۀ "بولتن و وات" (Boulton & Watt)  كار مي كرد و در آزمايش های بعدي موفق شد در فضاي آزاد نيز از گاز استفاده كند.
 
1181 شمسي / 1802 میلادی
در تاریخ، نخستين استفادۀ صنعتي از گاز، روشنايي بخشي به كارخانۀ سوهو  (Soho)، در بيرمنگام انگلستان بود و پس از آن كارخانۀ فيليپ اند لي (Philip & Lee)  نيز روشنايي خود را با گاز تامین کرد.
گازي كه در اين كارخانه ها استفاده می شد، تصفيه نشده بود و بويی آزاردهنده داشت، روشنايي و حرارت شعله ها نیز بر اثر اختلاط با هوا متغير بود و اغلب نور ثابتي توليد نمي شد.
 
1209 شمسي / 1830 میلادی
سياحان و جهانگردان روش حفاري چاه هاي نمك را از چيني ها ياد گرفتند و به اروپا بردند. برخی مورخان باور دارند، حفر چاه هاي نمك در ایالات متحده امریکا از روش چيني الگوبرداري شده است.
 
١٨٤٠ ميلادى
هنرى لايارد (Austen Henry Layard)، باستان شناس و سياح انگليسى (فرانسوی تبار)، سفر به نواحى جنوبى ايران را آغاز كرد. او سفرنامه اش را در سفر به قلعه تل و شوشتر ـ هنگامی که ميهمان محمدتقى خان بختياري بود ـ نوشت. این سفرنامه سال ها بعد (نوبت اول ١٨٧٧ و نوبت دوم ١٨٩٧) در لندن منتشر شد و بسیار از آن استقبال شد. لایارد درباره چشمه نفت شوشتر نوشت: «نزديكى ظهر به محلي به نام چشمه نفت رسيديم. از اين چشمه، مقدارى مايه تيره رنگ به نام موميايي توليد می شود كه معمولاً ايراني ها برای درمان كوفتگی هاى شديد و درد مفاصل به كار می برند. اينجا، ساختمان كوچكى احداث شده است و چند نفر تفنگچى هم از طرف محمدتقى خان از چشمه حفاظت می کنند.»

1229 شمسي / 1850 میلادی
استفاده از نفت در پزشكي
در پنسيلوانياي امريكا، انواع روغن سنگ در داروخانه ها و روغن سنكا (seneca) در خواربار فروشي ها فروخته مي شد. از روغن سنگ نیز برای درمان سردرد، دندان درد، ناشنوايي، اختلالات معده، دفع كرم، رماتيسم و التيام زخم استفاده مي کردند.

1320 شمسی/ 1851 میلادی
گزارش ويليام لوفتوس از نفت
ويليام کنت لوفتوس (William Kennett Loftus)، در گزارشى دقيق از وضعيت اجتماعى، سياسى عشاير و جغرافياى شهرهاى خوزستان، از وجود لكه هاى بزرگ نفتى خبر می دهد كه سال ها پس از او، ژان ژاك مارید و مورگان (Jacques Jean Marie de Morgan) (1857 ـ 1924) نیز به اين لكه هاى نفتى در گزارش خود اشاره کرده است. گزارش های لحظه به لحظۀ لوفتوس از سفرهای علمياش به عراق و ايران و هند سال ها در نشريۀ موزۀ بريتانيا (British Museum) تجديد چاپ شد.
 
1233 شمسي / 1854 ميلادي
حق امتياز كروزن (kerosene)
آبراهام گسنر (Abraham Gesner) حق امتياز توليد كروزن را گرفت. گسنر بعد از تحصيل در رشتۀ پزشكي، در ايالت نيو برانزويك زمين شناسي خواند. او در سال 1859م. همراه با شركای خود كارخانۀ توليد نفت سفيد را با ظرفیت 5 هزار گالن در روز تأسیس کرد.
 
1234 شمسي / 1855 ميلادي
تأسیس شركت روغن سنگ پنسيلوانيا
سيليمن(Silliman)  (شیمیدان) گزارشي دربارۀ فوايد روغن سنگ (نفت) ارائه داد که نقطۀ عطفي در صنعت نفت بود. او روش تقطير روغن سنگ و مشتقات مختلف آن را كه تركيبي از كربن و هيدورژن است، تبیین كرد. يكي از مشتقات آن، نفت چراغ بود. بر اساس گزارش سيليمن كه براي يك گروه سرمايه گذار نوشته بود، شركت روغن سنگ پنسيلوانيا تأسیس شد و خود او 200 سهم از سهام شركت را خريد. گروه سرمايه گذار به رهبري جرج بيسل (George Bissell) مقدمات تأسیس يك شركت بزرگ را فراهم کرد.
 
1237 شمسي / 1858 ميلادي
قيمت نفت باكو در شمال ایران
مكنزي (Mackenzie) در گزارش خود نوشته است: «سالانه دو يا سه كشتي روسي نفت و ميوه مي آورند و در یک بندر در دو فرسنگي لنگرود توقف می کنند. روس ها نفت را مني يك قران و هشت شاهي ميفروشند.»
 
1238 شمسي / 1859 ميلادي
▪ توليد نفت سفيد در انگلستان، فرانسه و امريكا
پس از تأسیس پالایشگاه های توليد نفت سفيد كروزن، در امريكا 34 شركت سالانه 5 ميليون دلار نفت سفيد توليد مي كردند. به این ترتیب، می توان سال 1859 را نقطه آغازی برای گسترش پالايشگاه هاي كوچك در اروپا و امريكا به شمار آورد.
▪ توليد نفت خام در اروپا به 66 هزار بشكه رسید كه بیشتر در گالسي و روماني توليد مي شد.
▪ بيسل و شركايش در شركت روغن سنگ پنسيلوانيا تصميم گرفتند براي استخراج نفت شیوه ای را که برای حفاري نمك معمول بود، به کار گیرند. سرهنگ دريك (Edwine Drake) با همين هدف استخدام شد و يك قطعه زمينی را در تيتوسويل (Titusville) خرید. در بهار 1858 م. سرمايه گذاران شركت جديدي به نام شركت روغن سنكا تشكيل دادند. دريك نماينده اين شركت شد و در بهار 1859 م. آهنگری به نام ويليام اسميت (William Smith) را كه با حفاري و ساخت متۀ حفاري چاه هاي نمكي آشنايي داشت، استخدام كرد. حفاري در اويل كريك (نزديك به تيتوسويل)، از بهار 1859 م آغاز و تا ماه آگوست ادامه یافت تا سرانجام، پول سرمايه گذاران تمام شد و آنها دیگر نتوانستند هزينۀ حفاري در تيتوسويل را تأمین کنند. بنابراین، آخرين وجه را حواله كردند و به دريك دستور دادند، صورتحساب ها را بپردازد و كارگاه را تعطيل كند. دريك هنوز نامه را دريافت نكرده بود كه در بعداز ظهر روز شنبه 27 آگوست 1859 م. در عمق یک و نیم متري، مته در یک شكاف افتاد و كار متوقف شد. روز يكشنبه که اسميت برای بازديد چاه رفت، نفت بر سطح زمين نشت كرده بود. آنها روز بعد با تلمبه دستي نفت را بیرون کشیدند. خبر مثل بمب منفجر شد. كشاورزان و كارگران به تيتوسويل هجوم آوردند. چند ماه بعد، روغن سنگ پنسيلوانيا پالايش شد و نفت سفيد به بازار رسید. بيسل، اولین سرمايه گذار شركت، به تيتوسويل رفت و زمين هاي اطراف را خريد.
قيمت هر بشكه نفت در امريكا 10 دلار شد.
 
1239 شمسي / 1860 ميلادي
تا این تاریخ، 75 چاه نفتي در اويل كريك حفر شد. از يك چاه در تيتوسويل 50 بشكه نفت استخراج مي شد.
 
1240 شمسي / 1861 ميلادي
فوران چاه پرفشار پنسيلوانيا
از اين چاه روزانه 3 هزار بشكه نفت استخراج مي شد که پنسيلوانياي باختري را به منطقه ای نفتخيز بدل کرد. در این هنگام، تولید 450 هزار بشكه در سال 1860م. به 3 ميليون بشكه در سال 1862 م. رسيد.
قیمت هر بشكه نفت به 10 سنت رسید که باعث ورشکستگی بسياري از توليدكنندگان در پنسيلوانيا شد.
 
1241 شمسي / 1862 ميلادي
قيمت هر بشكه نفت به 4 دلار رسيد.
 
1242 شمسي / 1863 ميلادي
خط آهن كليولند احداث و چندین پالايشگاه در امتداد این خط آهن ساخته شد.
قیمت هر بشكه نفت تا 25/7 دلار بالا رفت.

1243 شمسي / 1864 ميلادي
4 دي
یک چاه با مخزنی سرشار در شهر پيت هول (Pithole) در 20 كيلومتري تيتوسويل، روزانه 2 هزار بشكه نفت توليد می کرد.
 
1244 شمسي / 1865 ميلادي
19 ارديبهشت
جنگ های داخلي امريكا که از 12 آوريل 1861 م. شروع شده بود، پایان یافت.
تأثیر جنگ هاي داخلي امريكا بر نفت:
1. به دليل اخلال در حمل و نقل توليد نفت کاهش پیدا کرد.
2. نياز گردان هاي نظامي به روشنايي و گرما موجب شد، مصرف نفت در دورۀ جنگ هاي داخلي افزایش یابد و در پایان جنگ قیمت هر بشکه نفت به 75/13 دلار برسد.
 شهريور
كاهش توليد چاههاي نفت شهر پيت هول
مردم در پايان سال شهر را ترك كردند. يك قطعه زمين كه در همین سال 2 ميليون دلار فروش رفته بود، در سال 1878 م. حدود 5 دلار فروخته شد.
بهمن
جان دي. راكفلر (John D. Rockefeller) سهم شريك خود در پالايشگاه را به ارزش 72 هزار و 500 دلار خريد.
 
1245 شمسي / 1866 ميلادي
ظهور اويل ريجنز
منطقۀ نفتی اويل ريجنز (Regionns Oil) به توليد چشمگيري رسید و توليد نفت آن به 6/3 ميليون بشكه افزایش یافت.
مقدمات تأسیس
راكفلر دومين پالايشگاه خود را با نام استاندارد اویل (Standard Oil Company) تأسیس كرد. او شركتي براي بازرگاني ساحل اقيانوس اطلس و صدور نفت در نيويورك ايجاد و برادرش را به سرپرستي شركت منصوب كرد. مردم برای تأسیس پالايشگاه هيجان بسیاری داشتند، چنانکه يك نانواي آلماني نانوایی خود را به پالايشگاه تبدیل كرد.
راكفلر زمين هاي وسیعی خريد تا كاج سفيد بکارد و بشكه هاي نفت را از چوب این كاج ها بسازد. او چندين تانكر، انبار و هفت كشتي هم خريد تا حمل و نقل نفت را سامان دهد.
 
1246 شمسي / 1867 ميلادي
ركود اقتصادي در پنسيلوانيا گريبانگير صنعت نفت شد و قيمت هر بشکه نفت را تا 40/2 دلار كاهش داد. نفت از پنسيلوانيا تا نيويورك از طریق راه آهن منتقل می شد.
 
1248 شمسي / 1869 ميلادي
20 دي
راكفلر همراه شرکایش شركت استاندارد اويل را تأسیس كرد. سیاست شرکت، توسعه پالايش، حمل و نقل، فروش و مشاركت در مخازن بود. راکفلر که توجه بسیاری به سیستم پالايش و كيفيت نفت و بنزين داشت، برای به رخ كشيدن كيفيت نفت سفيد پالايشگاه های خود، واژۀ استاندارد را انتخاب کرد.
 این شركت، نفت خام را از صاحبان مخازن كه تعدادشان زیاد و با هم در رقابت بودند، مي خريد و با طراحي سامانۀ حمل و نقل، فروش و پالايش به دست مشتريان مي رساند. استاندارد اويل نزديك به نيمي از حجم پالايش نفت امريكا را بر عهده داشت و در سال 1870 م. حدود 90 درصد حجم پالايش امريكا در اختيارش بود. سياست راكفلر و شريكش، هنري فلاگر، خريد پالايشگاه هاي رقيب يا مشاركت در سهام آنان بود.
 
1251شمسی / 1872 میلادی
3 مرداد
اعطای امتیاز رویتر
ناصرالدین شاه امتیاز بهره برداری از همۀ منابع طبیعی ایران از جمله نفت را به بارون جولیوس رویتر (Baron Julius de Reuter)  واگذار كرد. در ماده 11 این امتیازنامه آمده است: «دولت ايران امتیاز قطعی و انحصاری می دهد كه در طي این امتیاز در تمام ممالک ایران، معادن ذغال سنگ، آهن، مس، سرب، نفت و هر معدن دیگری را كه ایشان مناسب بدانند، مورد استفاده قرار دهند. دولت معادن طلا و نقره و جواهر را برای خود نگاه میدارد.»
واگذاری این امتیاز بزرگ، اعتراض هایی را در داخل و خارج كشور در پی داشت، از جمله الكساندر دوم، تزار روسیه، به ناصرالدین شاه اعتراض كرد و در داخل كشور هم مردم به رهبری روحانیان به دلیل تاراج ثروت ملی به حكومت معترض شدند. يك سال بعد، ناصرالدین شاه زیر فشارها و به بهانه تأخیر رویتر در عمل کردن به تعهداتش، این امتیاز را لغو كرد.
 
1254 شمسی / 1875 ميلادي
در امريكا، در سال هاي 1874 تا 1877 م. سالانه 5 تا 6 هزار نفر بر اثر حوادث ناشي از استفادۀ نادرست از نفت و بنزين يا فراورده های نامرغوب کشته شدند.
 
1257 شمسی / 1878 ميلادي
اولين كشتي نفتكش بخاري ساخته شده از آهن، به نام زرتشت، با ظرفیت هزار تن، در باکو کار خود را آغاز کرد.
 
1259 شمسی / 1880 ميلادي
نفت خوریان
ناصرالدين شاه طی چهار فرمان مالكيت 35 معدن در شهرهای شاهرود، بسطام، سبزوار، سمنان و دامغان را به دو نفر از بازرگانان تهران، به نام حاجعلي اصغر تهرانی و حاجعلي اكبر امین، واگذار کرد. فرمانی که به نام حاجعلي اصغر تهرانی بود، معادن مس، سرب و كات كبود شاهرود و بسطام را تا 10 سال از عوارض و تحصيلات ديواني معاف می کرد و 3 فرمان ديگر که به اسم حاجعلي اكبر امين بود، معافیت معادن مس، سرب، كات كبود، زغال سنگ و نفت كوير خوريان را از پرداخت عوارض و تحصیلات دیوانی شامل مي شد.
 
1260 شمسی / 1881 میلادی
22 بهمن
نفت شوشتر
حاج عبدالغفار نجم الملك (نجم الدوله) در سفرنامه خود آورده است: «منزل دوم، شوشتر... عصر امروز وارد شوشتر شديم. سادات و اعيان آقا محمدرضا پيشكار و ميرزا بزرگ خان مستوفي و ساير تا يك ميدان به استقبال آمدند. وارد نمودند در خانه آقا عزيز، پسر حاجي محمد زمانخان مرحوم كه از معارف شهر و صاحب معدن نفت معروف شوشتر و مستأجر ماليات همان نفت از جانب حكومت خوزستان...»
 
1263 شمسی / 1884 ميلادي
نفت دالکی بوشهر
آلبرت هوتز (Albert Hotz) هلندي كه در بوشهر تجارت می کرد، امتياز استخراج نفت «دالكي» در نزيكي بوشهر را از دولت گرفت، ولي به نفت نرسيد. او پس از شكست در سرمايه گذاري نفت، تجارت گذشته خود را از سر گرفت و در كنار واردات مواد غذايي و منسوجات به عكاسي پرداخت. در حال حاضر، مجموعه عكس هاي هوتز در موزه پادشاهي هلند نگهداري مي شود.
 
1264 شمسي / 1885 ميلادي
دي
نفت وارداتي به گمركات تبريز 2 هزار و 656 و بوشهر 2 هزار و 245 ليره ارزش داشت که گویای افزایش مصرف نفت در ایران بود.
 
1265 شمسی / 1886 میلادی
سرنوشت دريك
دريك همۀ دارایی اش را از دست داد و گرفتار فقر و تنگدستي شد. ايالت پنسيلوانيا به پاس خدمات او مستمري ناچيزي برايش مقرر كرد.
نفت اوهايو
با كشف حوزه نفتي ليما ـ اينديانا، در شمال غربي ايالت اوهايو، قیمت نفت کاهش یافت و از بشكه اي 40 سنت در سال 1886 م. به 15 سنت در 1887 م. رسید. راكفلر 40 ميليون بشكه از ذخایر حوزه های نفتي را خريد.
 
1267 شمسی/ 1888 میلادی
دي
ارزش نفت وارداتي از گمركات تبريز و بوشهر به 12 هزار و 380 ليره رسيد و مصرف نفت چراغ (روشنايي) و آشپزي افزايش یافت. رقابت میان تجار روس و امريكا براي صادرات نفت بالا گرفته بود. روس ها قيمت نفت خود را پایین آوردند تا بازار ايران را به دست گيرند.
 
1268 شمسی / 1889 میلادی
تأسیس بانك شاهنشاهي انگليس
ايجاد بانك شاهنشاهي [یا شاهی] انگليس ـ بانك دولتي و ناشر اسكناس در ايران ـ نخستین تجربه تأسیس بانك در ايران بود. به جبران لغو قرارداد رویتر، امتیاز تأسیس این بانک به رویتر داده شد. هنری دراموند وولوف، وزیر مختار انگلیس، با همراهی امین السلطان نقش مهمی در تأسیس آن داشتند. همچنین، آنان سال ها بعد به واسطة آنتوان کتابچی در انعقاد قرارداد دارسی نقشی اساسی ایفا کردند.
انقلاب دوم صنعتى در نيمة دوم قرن نوزدهم، محقق شد. توليدات صنعتى، اختراعات و اكتشافات در زمينه هاى معادن، توليد فولاد، الكتريسيته، نساجى و سيمان و مواد شيميايي ـ نفتى افزايش يافت و موجب انباشت سرمايه و در نتيجه پديدارى بانك ها و مؤسسات مالى شد. از سال 1880، بانك ها و صاحبان سرمايه به سرمایه گذاری های فرامرزی سرمایه داری امپرياليستى ـ علاقمند شدند. از سال 1890، اتحادها و اتفاق ها در مناسبات خارجی کشورها رنگ و بوی خصومت به خود گرفت؛ جنگ جهانی اول نتیجة این اتحادهای خصومت آمیز بود. انگلستان مرکز تحولات مالی بود و پس از آن فرانسه، امریکا و اتریش. امپراتور آلمان نیز پس از بركنارى بيسمارك، ايدة توسعه مستملكاتى (استعمارى) آلمان در آسيا و آفريقا را بنيان گذاشت. این کشورها در راه آهن، معادن، راه و جاده سازى و احداث خط تلگراف و تأسيس بانك اشتياق نشان دادند.
صادرات نفت از باکو به باتوم، از باتوم به اروپا
تجارت نفت مهمترین کسب و کار ساکنان مهاجر و محلی باتوم و باکو بود. تعداد زیادی نفتکش برای انتقال نفت از باتوم به بندرهای اروپا در دریای سیاه مستقر شده بود که بسیاری از آنها در کارخانه کشتی سازی آرمسترانگ، در شهر نیوکاسل ساخته می شد. این نفتکش ها مخازنی آهنی داشت که در بندرگاه باتوم پر و در بندرهای اروپایی تخلیه می شد.
▪ هرمان فراش (Heramn Frasch)، شيميدان آلماني شركت استاندارد اويل، كشف کرد که اگر نفت خام در مجاورت اكسيد مس پالايش شود، گوگرد آن حذف می شود و دیگر بوی آزاردهنده نخواهد داشت.
 
1269 شمسی / 1890 ميلادي
▪ شركت نفت رويال داچ شل (Royal Dutch Shell) به منظور کسب امتياز نفت در جزاير اندونزي با سرمايه یک ميليون و 300 هزار فلورن در لاهه تأسیس شد.
نفت سفيد و سبک زندگی
یکی از روزنامه های امريكا دربارۀ تأثیر افزایش مصرف نفت سفيد در زندگي كشاورزان نوشت: «اكنون، كشاورزان در زير نور نفت سفيد ديرتر مي خوابند، روزنامه مي خوانند و از شر روغن نهنگ آسوده شده اند.»
 
1271 شمسی / 1892 ميلادي
انتشار خبر نفت ایران در نشریه سالانه معادن فرانسه
ژاک دو مورگان ، باستان شناس و محقق فرانسوی، در مقاله ای از وجود نفت در غرب ایران - کرمانشاه، نزدیکی چیاسرخ - خبر داد. مورگان، رئيس هیئت باستان شناسی فرانسه، بعد از آنکه مظفرالدین شاه امتیاز حفاری باستان شناسی را به دولت فرانسه داد، به ایران آمد. او در این مقاله که پس از اولین مأموریتش به ایران چاپ شد، بخشی از عکس هایی را که از ایران گرفته بود، در سال 1893 م. در پاریس منتشر کرد.
 
1274 شمسی / 1896 ميلادي
بهمن
نفت شمال
به فرمان ناصرالدين شاه، اولين امتياز نفت شمال واگذار شد. به موجب اين فرمان، اجازه استخراج نفت در تنكابن، كجور و کلار ستاق مازندران به محمد وليخان خلعتبري، سپهدار اعظم، واگذار شد.
 
1275شمسی / 1896 میلادی
سلطنت مظفرالدین شاه آغاز شد؛ عصر امتیازات.
 
1277 شمسی / 1898 ميلادي
میرزا ملکم خان ناظم الدوله به دليل واقعه رژی (Regis) و تحریم تنباکو از سمت وزیر مختاری ایران در لندن عزل و پس از مدتي با شفاعت امیرنظام گروسی نزد مظفرالدین شاه، به وزیر مختاری ایران در ایتالیا منصوب شد.
15 مهر
▪ دولت ایران به دلالی میرزا رضاخان ارفع الدوله، وزیر مختار روسیه، 22 میلیون و 500 هزار منات، برابر با 12 میلیون تومان، از دولت روسیه وام گرفت.
▪ مظفرالدین شاه موافقت کرد تا کشتی های روسی وارد بندرعباس شوند. هدف روس ها طراحی نقشه برای ساختمان راه آهن سراسری تا خلیج فارس بود. انگلیس با این اقدام روس ها مخالف بود.
10 بهمن
قیمت نان از یک من دو قران، به یک من یک قران رسید.
1 اسفند
▪ درآمد نفت از 3 منطقه دالکی (بوشهر)، شوشتر (خوزستان) و قصرشیرین سالانه 2 هزار تومان بود که به دربار پرداخت می شد.
 
1278 شمسی / 1899 ميلادي
عبدالمجید میرزا عین الدوله به حکمرانی خوزستان و بختیاری منصوب شد.
 
1279 شمسی / 1900 میلادی
نمایشگاه بزرگ پاریس، مرکز اخبار انقلاب صنعتی
خبر اکتشافات نفتی امریکا و نوآوری های صنعتی در نمایشگاه پاریس همه را شگفت زده کرد. سرهنگ آنتوان کتابچی در این نمایشگاه با کشفیات و اختراعات ماشینی و معدنی نوین که موجب پیشرفت دولت ها شده بود، آشنا شد و شاه را برای سفر به پاریس ترغیب کرد. صنعت جدید نفت در نمایشگاه فرانسه توجه سرمایه گذاران و مقامات دولتی جهان را جلب کرده بود. کتابچی خان که پس از انتشار مقاله دو مورگان فرانسوی (اثبات وجود نفت در غرب و جنوب ایران) و اخبار سوددهی نفت امریکا در ماه های اخیر به فعالیت نفتی در ایران ترغیب شده بود.
24 فروردين
نخستین سفر مظفرالدين شاه به اروپا
شاه به قصد معالجه در آب هاي معدني فرانسه و بازديد از نمايشگاه صنعتي ١٩٠٠ پاريس به اروپا رفت. اين سفر پیش زمینه ای برای قرارداد نفت دارسي بود.
تیر
آنتوان كتابچى، رئیس گمرکات ایران، بازنشسته و به مديریت غرفه ايران در نمايشگاه پاريس منصوب شد.
17 مرداد
کتابچی خان به دنبال یک سرمایه گذار فرانسوی بود تا در نفت ایران سرمایه گذاری کند. گزارش های موثق ادامۀ ارتباط کتابچی خان با شرکت رویتر در پاریس را نشان می داد، اما او به هر حال نتوانست دوباره رویتر را برای سرمایه گذاری در نفت ایران ترغیب کند.
٥ آبان
كتابچی خان از سر هنري دراموند وولف  (Sir Henry Drummond Wolff)، سفير سابق انگليس در ایران، درخواست کرد که یک سرمايه گذار براى نفت ايران معرفى كند.
6 آذر
دراموند وولف، به واسطه لرد اورفورد  (Lord Orford)، با ويليام ناكس دارسى (William Knox D`Arcy)  آشنا شد و پس از گفت وگوی مقدماتی، دارسی را برای سرمایه گذاری در نفت ایران به کتابچی معرفی کرد.
١٨ دى
نخستین جلسه برای اجرائی شدن قرارداد نفت دارسی
از 8 ژانويه، جلسات كارشناسي با ریاست دارسی و حضور كتابچى، ادوارد كوت (Edouard Cote)، وولف، وكلاى دارسى و ردوود  (Redwood)، زمين شناس و كارشناس شرکت نفت برمه، براي بررسی جوانب اقتصادي ـ حقوقي پروژه به مدت دو ماه آغاز شد. در این مدت، بيش از 10 جلسه تشكيل و سهم هر كس تعيين شد. كتابچي به روابط دوستانه اش با نخست وزير، امين السلطان، براي به سرانجام رساندن امتياز اطمينان داشت.
١٠ اسفند
مقدمات قرارداد دارسی
يكم مارس 1901م. دارسي و وكلايش از يك طرف و گروه كتابچي از ديگر سو، به تفاهم رسیدند و نقش و درصد سود هر يك از فعالان مشخص شد. کتابچی به ایران سفر کرد تا مقدمات قرارداد را با مظفرالدين شاه و امين السلطان فراهم کند.

6 دي 1230 شمسی
گشایش دارالفنون
مرکز تحولات آیندۀ فنی مهندسی ایران
دارالفنون سیزده روز پیش از قتل امیرکبیر، با حضور ناصرالدین شاه، آقاخان نوری، صدر اعظم جدید و گروهی از دانشمندان و معلمان ایرانی و اروپایی با 30 دانشجو گشایش یافت.
هفت معلم اتریشی، آموزش شاگردانی را که از خانواده های مهم و بانفوذ بودند، بر عهده داشتند. اگرچه كار مدرسه آغاز شده بود، ساخت و ساز آن تا سال 1268 ق. ادامه داشت. در سال ۱۳۰۴ ق. نیرالملوک، وزیر علوم، يك تالار نمایشی براي اجراي تئاتر در مدرسه ساخت. از آن زمان، درِ اصلی مدرسه در خیابان باب همایون بسته و دری دیگر به خیابان ناصریه (ناصر خسروی کنونی) گشوده شد. مهندسی، پزشکی و معادن از مهمترین رشته های دارالفنون بود.

1280 شمسي / 1901 ميلادي
٥ فروردين
آلفرد ماريوت (Alfred Marriott) و ادوارد كوت، نمایندگان دارسی، در 12 مارس با یک معرفی نامه از سوي دولت بريتانيا به سوی تهران حرکت کردند و از سفير بريتانيا در تهران خواستند با آنان همكاري کند. سفارت بریتانیا اعلام کرد از این موضوع پشتيباني می کند.
٢١ فروردين
كتابچی خان به تهران رسید.
٢٧ فروردين
ماريوت و كوت به تهران آمدند.
١ ارديبهشت
كتابچی خان با امين السلطان ملاقات کرد و پيش نويس قرارداد برای وزير معادن فرستاده شد. كتابچی خان نمی خواست امضاكنندۀ قرارداد دارسى باشد تا این اتفاق ابعاد سياسى پیدا نکند.
٥ ارديبهشت
ماريوت و سر آرتور هاردينگ (Arthur Hardinge)، سفير انگليس، با هم دیدار کردند.
٦ ارديبهشت
هاردینگ ماريوت را به امين السلطان معرفى و نامۀ وولف، سفير سابق انگليس را به امين السلطان داد.
٧ ارديبهشت
هاردينگ به وزارت خارجه انگليس نوشت که اين طرح باعث پيشرفت ايران خواهد شد.
٢٣ ارديبهشت
وزير معادن كه مسئول تهيه قرارداد بود، به تهران بازگشت و مذاكره سرعت بیشتری گرفت.
٢٥ ارديبهشت
ماريوت از هاردينگ خواست برای پیشبرد پروندۀ نفت به امين السلطان فشار بياورد.
٢٦ ارديبهشت
هاردينگ از امين السلطان تقاضا کرد، برای انعقاد قرارداد، مظفرالدین شاه را هرچه زودتر متقاعد کند.
٢٧ ارديبهشت
▪ امين السلطان از كتابچى خواست به اتفاق وزير معدن و ماريوت متن قرارداد را تكميل کند.
▪ ماريوت تلگرامی به این شرح برای دارسی ارسال کرد: «مرحله بحرانى تمام شد و اميدواريم در يك هفته، به توافق برسیم.»
٢٨ ارديبهشت
كتابچى و وزير معادن و ماريوت متن قرارداد را بررسی كردند. هاردينگ موضعى بينابين داشت. او که مي خواست در دوره سفارتش دستاوردی مطلوب داشته باشد، برای موفقیت مذاکرات می كوشید، اما نه به جزئيات آن واقف بود و نه به او رشوه پیشنهاد شده بود.
٣٠ ارديبهشت
▪ شاه پول می خواست و قرارداد را امضا نمی كرد. او در زمان تأسیس شركت٤٠ هزار پوند و در نهایت 16 درصد از درآمد نفت را مي خواست.
▪دارسی، اچ تي برلز (H.T. Burls)، زمين شناس، را به غرب و جنوب ايران فرستاد تا گزارش های دو مورگان و وضعيت چشمه های نفت را ارزيابي کند؛ برلز به نتایج خوبی رسید.
2 خرداد
كتابچى به امين السلطان 5 هزار ليره بیشتر پرداخت کرد.
٤ خرداد
امين السلطان پیشنهاد داد، در غيبت سفير روسيه، مي توان قرارداد را به امضای شاه رساند.
7 خرداد
مظفرالدين شاه قرارداد دارسى را امضا کرد.
19 شهريور
رينولدز (Reynolds)، مدير حفاري دارسی، برای اولین بار به تهران آمد. برای کار حفاری، دو منطقه پیش بینی شده بود؛ آنتوان كتابچي شوشتر را در نظر داشت و ردوود خواهان حفاری در قصرشيرين بود.
 آبان
حفاری در تپۀ چیاسرخ کرمانشاه با نظارت رینولدز آغاز شد.
30 آبان
كتابچي به دارسي خبر داد كه دولت او را برای بازرسی (كميسیونر) امتياز نفت انتخاب کرده است.
 دي
ارزش نفت وارداتي از گمركات شمال و جنوب به 60 هزار ليره رسيد.
 اسفند
كتابچي از هر سه فرزندش برای فعالیت در این قرارداد بهره گرفت: پائول، به نمايندگی بازرس (كتابچي) در تهران، وينسنت در لندن و ادوارد به دستياری رينولدز منصوب شد.
 سفير انگليس در ايران:
«...اولين كار و اقدام مهم من كه چند ماهي پس از ورودم به تهران انجام گرفت، [اخذ] امتياز مهم به نام يك شركت بريتانيايی بود كه نفت نواحي جنوب ايران را استخراج كند... سفير پيشين انگلستان نامه اي به من نوشت و ماريوت را معرفي و توصيه کرد كه از نفوذ خودم براي تحصيل امتياز به نام يك سرمايه دار استراليايي كه حامل نامه نمايندها بود استفاده كنم... من بي درنگ امين السلطان را ملاقات و توصيه كردم به تقاضايي كه مستقيماً از طرف كتابچي خان تسليم صدراعظم شده بود، نظر موافق مبذول دارد. صدراعظم با توجه به سهمي كه براي خودش در نظر گرفته شده بود، اظهار داشت مخالفتي ندارد.»

1281 شمسی / 1902 میلادی
 فروردین
حفر اولین چاه چیاسرخ به 900 فوتی رسید. در همین زمان، مطالعاتی برای خط لوله از منطقة ذهاب به خرمشهر در حال انجام بود.
6 فروردين
دارسي اعضای سنديكاي امتياز را به كتابچي معرفي کرد. بیشتر آنان ديپلمات و در دربار تأييد شده بودند:
1. ايولين اشلي (Evelyn Ashley)
2. لرد بورتون (Lord Burton)
3. سر آرتور اليس (Sir Arthur Ellis)
4. لينچ (Mr.Lynch)
5. لرد رمسي (Lord.D.Ramsay)
6. سر هوراس رامبولد (Sir Horace Rumbold)
7. سر هنری دروموند وولف
8. ويليام ناكس دارسي
10 مرداد
دارسی برای مطالعات زمین شناسی در مناطق مختلف دبلیو. اچ. دالتون (W. H. Dalton) را به ایران فرستاد.
28 آذر
آنتوان كتابچي در ايتاليا درگذشت.
1 دي
ارزش نفت وارداتي از گمركات شمال و جنوب به 940/50 ليره رسيد.
 اسفند
قرارداد رينولدز (مدير حفاري) به پايان رسيد و روزن پلانتر (Rosen Plaenter) به جای او انتخاب شد. پلانتر در باكو و آسام سابقۀ کار حفاري داشت.
 
 
1282 شمسی /1903 میلادی
 24 ارديبهشت
دالتون که در مرداد سال پیش از این، عازم ایران شد، پس از مطالعة مناطق غرب و جنوب، گزارش خود را تکمیل کرد. در گذشته، ردوود گزارشی به دارسی داده بود. نظر این دو زمین شناس کمی متفاوت به نظر می رسید. گزارش دالتون نتيجه ای چندان دقيق و راهگشا نداشت. پژوهش او 2 هزار و 202 پوند هزينه داشت.
30 ارديبهشت
دارسی شركت اكتشافات را با مشورت اي. تي. هارگراوس (E.T. Hargraves) و شركايي كه توان مالي داشتند، تأسیس کرد. وولف و وينسنت كتابچي ـ فرزند آنتوان كتابچي ـ از مفاد اساسنامه شركت كه با مفاد امتياز نفت و قول و قرار قبلي با دارسي مطابقت نداشت، راضی نبودند. دارسي همچنان به دنبال شريك سرمايه گذار برای تأمین مخارج کار در آينده بود.
 مهر
▪ رینولدز به ایران بازگشت. مأموریت او حفاری در منطقة مسجدسلیمان (شوشتر) بود. او در 6 آذر سال 1282 ش. به کویت رسید سپس از آنجا به بهبهان رفت. در 26 بهمن به بهبهان و در اوایل اسفند به رامهرمز رسید. سپس راهی شوشتر شد.
9 دي
بانك لويدز (Lioyds) به دارسي درباره سررسيد بدهي هايش اخطار داد.
15 دي
سر آرتور هاردينگ، سفير انگليس در ایران، در سفری به غرب ايران از كمپ های حفاري چياسرخ كرمانشاه بازدید کرد. او برای واگذاري امتياز نفت به دارسي بسیار كوشیده بود.
23 دي
فوران نفت از چاه دوم چیاسرخ
مته حفاري در عمق 756 پا به نفت رسید. در ابتدا، روزی 600 بشكه نفت از چاه فوران می کرد. رئیس حفاران در ابتدا خوشحال شد، اما فشار چاه یکباره کاهش یافت. همة حفاران زحمات خود را بربادرفته دیدند و بی درنگ، به لندن گزارش دادند. دارسی خیلی زود با زمین شناسان مشورت کرد. در نهایت، دستور توقف و ترک منطقه از لندن صادر شد.
 اسفند
رینولدز با سادات قیری ملاقات کرد. سادات قیری حوضچه های نفتی را در اختیار داشتند. همچنین، او با سران بختیاری برای انتخاب سایت اردوگاه ملاقات کرد.
 
1283 شمسی / 1904 میلادی
12 فروردین
خان های بختیاری در ملاقات با رینولدز 10 درصد از سود خالص فروش نفت را خواستند. رینولدز اختیار داشت، فقط 2 درصد از منافع را به خان های بختیاری پیشنهاد کند. وقتی این خبر به دولت ایران رسید، دولت ایران از قبول یا تأیید توافق رینولدز و خان های بختیاری امتناع کرد. سادات قیری در دیدار با رینولدز، تقاضای سالانه 11 تن نفت خام، قیر و 100 پوند پول نقد را داشتند.
 اردیبهشت
روزنپلانتر، رئیس حفاران، چیاسرخ را ترک کرد.
 شهريور
شكست در كرمانشاه
دارسي به رينولدز دستور داد، دستگاه حفاري را به جنوب (شوشتر) انتقال دهد و از روي گزارش دالتون دستکم شش نقطه را انتخاب و عمليات را آغاز کند.
 افزایش واردات نفت از باکو
ماليات نفت روس در گمركات جنوب از 5 درصدى كه در قرارداد تركمانچاى قید شده بود، به يك و يك سوم رسید. نفت روسیه به راحتی در ايران در دسترس بود. بیشتر محموله هاى نفتى ثبت شدۀ 3 سال اخير در گمركات جنوب از مبدأ باكو بارگيرى می شد. به دليل ارزانى و وجود كشتی هاى بزرگ بخار، نفت سفید روسیه همه رقبا را از بازار ايران به در کرد. از سویی، تسهيلات گمركى هم برای دولت روسيه بيشتر شده بود. صادرات به روسیه ماليات نداشت، اما تعرفۀ مالیات به هند و بريتانيا تا 20 درصد افزايش يافت. حجم واردات نفت سفيد روسیه به شيراز (از راه بوشهر) به 15 هزار بشكه رسيده بود. بشكه هاى نفتى به سختی و به وسیلۀ الاغ و قاطر بین 8 تا 20 روز به شيراز مي رسيد. نفت در شهرهاى مركزى گران شده بود، به گونه ای که قیمت هر صندوق نفت دوحلبی که ١٠ قران بود، در شيراز به ٢٧ قران رسيد.

1284 شمسی / 1905میلادی
شركت سنديكاي امتيازات، براي فراهم کردن مخارج عمليات تفحص و حفاري تشكيل شد.
11 فروردين
رينولدز در مسجدسليمان براي حفاري به دنبال نقاط مناسب می گشت. دالتون پیشتر روستای شاردين در رامهرمز و مسجدسليمان را نقاط مناسب برای حفاری می دانست.

1285 شمسی / 1906 میلادی
14 مرداد
مظفرالدین شاه قاجار فرمان حکومت مشروطه را امضا کرد.
14 مهر
انتخابات مجلس شورای ملی در تهران پایان یافت و نخستین جلسۀ آن در کاخ گلستان با نطق مظفرالدین شاه آغاز شد، فرمان حکومت مشروطه را امضا کرد.
۲۹ دی
نفت و مجلس
(دورۀ اول)
موضوع امتیاز نفت دارسی اولین بار در مجلس شورای ملی بررسی شد.
8 اسفند
میرزا علی اصغرخان اتابک اعظم، صدر اعظم ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه که در اروپا به سر می برد، به دستور محمدعلی شاه برای رئیس الوزرایی به تهران احضار شد.
19 اسفند
احمد میرزا، فرزند دوم محمدعلی شاه، برای ولیعهدی تعیین و معرفی شد.
متن نخستین مذاکرۀ نمایندگان مجلس دربارۀ نفت:
(دوره اول مجلس شورای ملی، جلسه سی، یکشنبه پنجم ذی الحجه الحرام، 1324 ق.)
 ـ سعدالدوله: اگر مجلس صلاح می دانند، یک کمیسیون براى تحقیقات معین کنند.
ـ آقا سید محمد تقى: این امتیازنامه را بخوانند بعد کمیسیونى مقرر نمایند.
ـ صدیق حضرت: در فصل اول لفظ انحصار دارد در نسخه فرانسه ترجمه آن غلط شده است. می خواهید بخوانم (خواند).
ـ وزیر معادن: این ترجمه ای است که وزارت خارجه داده است.
ـ سعدالدوله: کدام معتبر است؟ غالباً این امتیازنامه ها را صاحب امتیاز می نویسد و یک تقدیمى می دهد که او را معتبر نمایند نه اصل را.
ـ شیخ الملک: اما اینجا این طور است که اگر در صورت مقابله اختلافى بین نسخه فارسى و فرانسه باشد، فرانسه مقدم است.
- سعدالدوله: غرض این است که ملت بداند تفصیل کونترات و امتیاز نامه هاى ما را با خارجه که به چه ترتیب است و چگونه تقلیات می کنند.
ـ وزیر معادن: اگر اینگونه تقلیات نبود، ملت براى چه این مجلس را ایجاد می کرد؟ این مجلس براى برداشتن همین خرابي ها است. در آن فصلى که علاوه بر صدى شانزده از منافع مبلغ بود و به دولت علیه عایدى می داد، صاحب امتیاز نیز باید به دولت بدهد.
ـ وزیر معادن: اینجا توضیحى لازم دارد که این سه معدن قبل از امتیاز سالى دو هزار تومان به دولت عایدی می داد. امتیاز آن را هم واگذار کردند به او ( دارسى) که علاوه از سالى صدى شانزده که باید به دولت بدهد، آن دو هزار تومان را هم باید بدهد.
ـ سعدالدوله: حالا می دهد؟
ـ وزیر معادن: هنوز نداده می گوید که باید من تحقیق بکنم و هنوز این معادن در تصرف من نیست، من نمي دهم. ما جواب داديم که ما نباید به تصرف شما بدهيم. معادن آنجا هست، بايد بفرستيد رسيدگي نمايند. چاه بكنند تا معادن بيرون بيايد و اين پول را بدهد و حق ندارد و خواهیم گرفت، در جواب و سؤال هستیم.
ـ سعدالدوله: چند سال است؟
ـ وزیر: شش سال است.
ـ سعدالدوله: حالا کار می کنند؟
ـ وزیر: در دو مکان کار می کنند.
ـ سعدالدوله: این شرط هست که تا چند مدت اگر دایر نکرد امتیاز باطل باشد؟
ـ وزیر: بلى آن فصل می رسد.
ـ سعدالدوله: تا حالا کمپانى کرده است؟
ـ وزیر: بنا بود دو سال اگر کمپانى از براى این کار تشکیل ندهند، باطل باشد، چون دو سالش تمام شد و دید چاه هاي نفت درست بیرون نیامده که بتواند کمپانى تشکیل کند، با بعضى از رفقاى خودش شرکتى کرد که اسمش را شركت معدن نفت گذاشت. فصلى در این باب گذاشته است و در قرارنامه او نوشته است که باید عملجات از اهل ايران باشند، ولي او از عثماني و هندى آورده است، اما حالا تلگرافى شده است که همه عملجات ایرانى هستند، مگر سى نفر.
ـ سعدالدوله: ولى بنده شنیدم که اغلب بغدادى و عثمانى و هندى هستند.
ـ حاجى معین التجار: بنده پارسال دیدم که عملجات هایشان ایرانى بودند، ولى آن تشکیل کمپانى که بنا بود بکند، نکردند.
ـ سعدالدوله: از پول خودش کمپانى کرده است، فرقى نمی کند.
ـ وزیرمعادن: هنوز از کیسه دولت چیزى نرفته است و ضرري به دولت نرسيده. تلگرافي قرائت شد كه رئيس تلگراف رامهرمز کرده بود به وزیر که عملجات معدن فعلاً همه ایرانى هستند و سى نفر از خارجه هستند.
ـ سعدالدوله: آن سى نفر خارجی چه قبیل اشخاص هستند؟
ـ وزیر: سى نفر رئیس، نایب رئیس و دکتر و ماکینه چى و عملجات علمى هستند.
ـ سعدالدوله: راپورت من پس صحیح است که یهودی هاى بغداد و هندى در آنجا هستند.
ـ وزیر: آن در معدن قصر شیرین بود که کتابچى خان کمیسر بود و از اینجا تلگراف کردیم و نوشتیم آنها را معزول کردند.
ـ صدیق السلطنه: علاوه بر راپورت هاى خودم، آن تحقیقات تلگرافي از تلگرافخانه رامهرمز و اين هم شرحي است كه سردار اسعد مرقوم فرمودند که عملجات تمام ایرانى هستند، مگر سى نفر (آن فصل قرائت شد)  که بیست هزار ليره از بابت امتياز داده شده است.
ـ سعدالدوله: آن بیست هزار لیره چه شده است؟
ـ وزیر: به امین السلطان اتابک داده شد و قبض اتابک هم در دست است، این هم سواد قبض.
ـ سعدالدوله: در این کار کمیسر پسر کتابچى خان بود.
ـ وزیر معادن: اول خود کتابچى بعد با پسرش، حال دو سال است که با صدیق السلطنه است.
ـ سعدالدوله: ما باید بدانیم که چرا بی جهت او معاف شده است از این خدمت. جناب شیخ الملک شما می دانید براى چه؟
ـ شیخ الملک: جهت را نمی دانم.
- وزیر معادن: براى همین عیوبات بود که این مجلس تشکیل شد. برگذشته ها اعتراضى نیست انشاءالله از این به بعد ترتیب صحیح خواهد بود.
ـ سعدالدوله: این که می گویم براى این است که بعداً بی جهت کسی را از خدمت معاف نکنند.
ـ آقا میرزا محسن: از رعیت ایران بود.
ـ سعدالدوله: بلى رعیت شده بود.
ـ صدیق السلطنه: بلى، کتابچی خان ارمنى و رعیت ایران است.
ـ رئیس: این مطلب را گفتید، چیزى به خاطرم رسید، این است که آیا دولت نمی تواند نوکر خود را عزل نماید؟
ـ سعدالدوله: به قاعده نظام نامه بی جهت و بی تقصیر نه.
ـ آقا میرزا محسن: صحیح است که استحقاق عزل ندارد، ولى اگر بگويد كه چهار سال تو در اين خدمت نفع بردي، حال يكي دیگر ببرد، چون کار کم است و اشخاص زیاد این چطور است؟
- سعدالدوله: بعدها کار زیاد پیدا خواهد شد و همه صاحبکار می شوند. اینقدر کار پیدا شود که آدم براى آن نباشد، اما به شرط آنكه كار براى آدم باشد، نه آدم براى کار. نگویید چون فلانى بیکار بود به او کار دادیم.

1286 شمسی / 1907 میلادی
8 شهریور
امین السلطان ترور شد.
 
1287 شمسی / 1908 میلادی
▪ سر آرنولد ویلسون (Sir Arnold Wilson) از سال ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۱ م. کنسول انگلیس در خرمشهر و نیز از سال ۱۹۲۱ تا 1۹۲۴ م. ریاست امور اداری شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا را در لندن بر عهده داشت. او بعدها نمایندۀ مجلس شد.
5 خرداد
اولين حوزۀ نفتى در مسجدسليمان کشف شد.
 دی
▪ اندرو كمپل (Andrew Campbell) منطقۀ آبادان را برای تأسیس پالایشگاه تأیید و پيشنهاد کرد.
▪ متخصصان شرکت نفت در حال آزمایش تولید کروزن با خلوص بالاتر بودند.
 
5 خرداد 1287 شمسی
نفت در مسجدسليمان
روز پنجم خرداد 1287 ش (1908 م)، متۀ حفاری به لایۀ نفتدار چاه شمارة 1 مسجدسلیمان برخورد و نفت با فشار از چاه فوران کرد. عمق چاه 360 متر بود. دومین چاه که 10 روز بعد به نفت رسید، 307 متر عمق داشت. وجود نفت فراوان در ایران اثبات شد و صنعت نفت ایران فعالیت خود را آغاز کرد.
چاه شماره 1 در منطقه نفتون (درۀ خرسان) مسجدسلیمان در استان خوزستان، اولین چاه نفت در خاورمیانه بود. حفاری این چاه زیر نظر رینولدز در سال ۱۲۸۶ خورشیدی شروع شد. از این چاه ۳۶۰ متری (۱۱۷۹ پا) روزانه ۳۶ هزار لیتر (8 هزار گالن) نفت به دست می آمد. سوخت ماشین های استخراج نفت با سوزاندن زغال، چوب درخت و نفت های سطح الارضی زیر دیگ های آب تأمین می شد. از سال 1287 تا 1334 ش. حدود 300 چاه نفت دیگر در مسجدسليمان حفر و بیش از 100 ميليون تن نفت از آنها استخراج شد. چاه شماره 1 هم اکنون در مرکز شهر مسجدسلیمان به صورت موزه نگهداری می شود.

1288 شمسی / 1909 میلادی
اولين كشتي با سوخت نفت، به آب انداخته شد که کار آن فقط حمل نفت بود.
 فروردین
پالايشگاه آبادان در دو بخش طراحی شد؛ هشت برج تقطير، دو بخش باز تقطير و شويندگى و تصفيه.
 ارديبهشت
چند مهندس از شرکت نفت برمه براى ساخت پالايشگاه آبادان به خرمشهر آمدند. چارلز ريتچى(Charles Ritchie)  که در برمه روى خط لوله كار كرده بود و در کار پالایش تخصص داشت، به خرمشهر آمد تا مسیر خط لوله را بررسي و طراحى كند.
ريتچى به شركت جاكوب اند ديويدز (Jacob & Davids) در نيويورك لوله سفارش داد؛ 60 مايل لولۀ 5 اينچى و 80 مايل لولۀ 8 اينچى، با درازاى 16 تا 22 پا.
21 اردیبهشت
در پالایشگاه آبادان، برای تولید دو محصول نفت لامپ و نفت ویکتوریا برنامه ریزی شد.
25 ارديبهشت
كاكس (Cox)، کنسول انگلیس در خلیج فارس، با خزعل ديدار كرد.
 تیر
مقدمات احداث (نقشه برداری، تعیین مسیر) خط لوله از مسجدسلیمان به سوی آبادان آغاز شد.
25 تیر
موافقتنامه شیخ خزعل و شرکت نفت ایران و انگلیس
نمايندۀ شركت و وزیرمختار دولت بریتانیا در ایران، در 25 اردیبهشتماه 1288 ش. به طور مستقیم با خزعل وارد مذاکره شد و در 25 تیر 1288 ش. موافقتنامه ای امضا کردند.
 مهر
مقدمات ساخت پالايشگاه آبادان آغاز شد.
 آذر
شركت نفت انگليس ـ ايران با سرمايه 2 ميليون ليره تأسیس شد.
10 آذر
اولين محمولۀ ٢٣ هزار لولۀ 6 اينچى به خرمشهر رسيد.
 دي
ريتچى به همراه مهندسان و كارگران فنى انگليسي براى طراحى و نصب خط لوله به ايران آمد.
 بهمن
چارلز گرينوى (Charlres Greenway)، از مدیران شرکت نفت ایران و انگلیس، به ايران آمد و از خط لوله و پالايشگاه در آبادان بازدید كرد.
 
سال 1289 شمسی / 1910 میلادی
نخستين بودجه ايران به روش جديد، پس از مشروطيت تهيه شد.
 دی
بندرگاه و يك خط آهن كوتاه براى تخليه و انتقال تجهيزات پالايشگاه آبادان و خط لوله ساخته شد.
22 دی
نخستین بررسی جامع و تفصیلی دربارۀ نیروهای مشغول به کار پالایشگاه آبادان منتشر شد.
11 بهمن
دومين محموله، شامل ايستگاه هاى پمپ براى احداث خطوط لوله رسيد. همۀ لوله ها را با قایق کوچکی از جنس استيل و تنۀ درخت به سمت بالا مي بردند، سپس در خشكى با الاغ و باركش و گارى حمل مي كردند. كارگاه و انبار شركت در درخزينه بود.
شيب تند جاده، شدت جريان آب در رودخانۀ كارون، حمل و بارگيرى از خشكى به رود و از رود به خشكى، از خطرها و دشواری های مسیر این خط لوله بود که از مسجدسليمان تا آبادان به طول ١٣٨ مايل کشیده شده بود. این خط لوله در كنار رودخانه از بالا به سمت آبادان مي رفت و باید از دو منطقۀ تپه اى با ارتفاع ١٤٠٠ پا عبور می کرد.
شیخ خزعل (1242 -1315 ش.)، حاکم محمره (خرمشهر) در زمان مظفرالدین شاه و احمدشاه
موافقتنامه شیخ خزعل و شرکت نفت ایران و انگلیس:
1. شرکت نفت برای ساخت یک پالایشگاه زمین های آبادان را خواهد خرید؛
2. به شرکت نفت برای استقرار خطوط لوله نفتی در منطقه خوزستان تضمین داده شد؛
3. حق کشتیرانی روی کارون و اروندرود به شرکت نفت داده شد؛
4. مردان مسلح خزعل از شرکت نفت حمایت خواهند کرد؛
5. سالانه 650 لیره برای مدت 10 سال به صورت یکجا پرداخت خواهد شد؛
6. انگلیس حقوق خزعل و جانشینان او را در منطقه تضمین کرد؛
 
سال 1290 شمسی /1911 میلادی
خرداد
کارکنان شرکت نفت انگلیس ـ ایران
مناطق: 541 نفر
اهواز: 83 نفر
آبادان: 886 نفر
خطوط لوله: 950 نفر
 تیر
نخستين خط لوله نفت ايران به قطر 4 تا 6 اينچ پس از احداث پالايشگاه آبادان (در سال 1289 ش. با ظرفيت 2 هزار و 377 بشكه در روز) در مسير مسجدسليمان به آبادان براي انتقال نفت خام به پالايشگاه احداث شد. تلمبه هاي نصب شده در مسجدسليمان با بخار آب كار مي كرد و در یک شبانه روز 40 هزار بشكه استخراج می شد.
 
1291 شمسی / 1912 میلادی
جرثقیل در صنعت نفت
برای اولین بار، چند دستگاه جرثقیل که با نیروی بخار کار می کرد، برای برداشتن و جا به جایی اجسام سنگین خریداری و به بندر آبادان آورده شد.
▪ پالايشگاه آبادان با ظرفيت روزانه حدود 2 هزار بشكه نفت راه اندازی شد. ظرفیت ماهانه این پالایشگاه نزدیک به 20 هزار تن در ماه بود.
 3 اردیبهشت
قراردادی بین شرکت نفت انگلیس ـ ایران با شرکت نفت «آسیا تک» (Asia tech) بسته شد.
2 خرداد
اولین محمولۀ نفت خام از پالایشگاه آبادان صادر شد.
 آذر
نخستین قرارداد فروش نفت بین شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا با شرکت «برادران لینچ» (Brothers Lynch) منعقد شد.
 پالایشگاه آبادان خیلی زود توسعه یافت. اولین بنچ ها (برج ها) و مخازن پنج هزار تنی نصب شد. در اسفند 1291 کار نصب اولین بنچ ها و مخازن، لوله کشی، توربین های بخار و ساخت دفاتر اداری، منازل مدیران پایان یافت. توسعه پالایشگاه در 1295 و 1296 ش. نقطه عطفی در افزایش تولید و صادرات نفت تصفیه شده بود.

1292 شمسی / 1913 میلادی
لرد استراتكونا  (Lord Strathcona)، رئيس هيئت مديرۀ شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا، درگذشت و سر چارلز گرينوي جای او را گرفت.
 خرداد
قرارداد تأمین نفت برای نیروى دریایى بریتانیا
شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا و دولت بریتانیا برای تأمین نفت مورد نیاز نیروى دریایى بریتانیا قراردادی بستند.
چرچیل در 17 ژوئن سال 1914م. (28 خرداد 1292 ش.) لایحه ای را مبنی بر سرمایه گذاری در شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا، به پارلمان آن کشور ارائه داده بود. براساس این لایحه، دولت بریتانیا با 2/2 میلیون پوند سرمایه گذاری در شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا، مالک 51 درصد سهام آن شد و دو کرسی از هیئت مدیره این شرکت را از آن خود کرد. این لایحه با 245 رأی موافق در برابر 18 رأی مخالف تصویب شد. این سرمایه گذاری برای انگلیس که سوخت ناوگان دریایی خود را از زغال سنگ به نفت تغییر داده بود، بسیار اهمیت داشت و بخش زیادی از سوخت مورد نیاز نیروی دریایی بریتانیا را در بحبوحه جنگ جهانی دوم تأمین می کرد.
 
1293 شمسی / 1914 میلادی
 29 اردیبهشت
موافقتنامۀ نفت بین دولت بریتانیا و شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا در 20 ماه می سال 1914 م. به امضا رسید.
 خرداد
احتیاجات جنگ جهانی اول، شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا را بر آن داشت تا کار نصب دومین خط لوله بین مسجدسلیمان و آبادان را بررسی کند.
26 خرداد
موافقتنامۀ نفت بین دولت بریتانیا و شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا در 17 ژوئن 1914، در دو مجلس عوام و لردها در انگلیس تصویب شد.
براساس این موافقتنامه، دولت بریتانیا بخشی از سهام شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا را در اختیار گرفت و شرکت نیز متعهد شد نفت مورد نیاز نیروی دریایی بریتانیا را تأمین کند.
چرچیل درباره موافقتنامه بین دولت بریتانیا و شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا گفت: «این قرارداد نه فقط برای نیروی دریایی سهم چشمگیری از ذخیره نفت فراهم کرد، بلکه دولت را برای نظارت بر امور نفتی هدایت کرد و منافعی را برای آن به ارمغان آورد که درحال حاضر، میلیون ها لیره استرلینگ ارزش دارد. این موافقتنامه صرفه جویی کلانی را در خرید نفت برای نیروی دریایی در پی آورد. منافع این قرارداد به ما امکان داد بتوانیم کشتی های پرقدرتی بسازیم. بزرگترین کشتی هایی که تاکنون هر کدام از قدرت های جهانی ساخته اند، به نیروی دریایی بریتانیا پیوست، بی آنکه کمترین هزینه ای برای آن صرف کنیم.»
پس از تصویب این موافقتنامه، آدمیرال اسلید (Admiral Slade) و لرد اینچ کیپ (Inchcape) به مدیریت شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا منصوب شدند و به نمایندگان دولت بریتانیا در همۀ تصمیم گیری ها حق وتو داده شد.
6مرداد
جنگ جهانی اول آغاز شد.

1294 شمسی / 1915 میلادی
▪ برخي از عوامل بختياري، متمایل به آلمان، برای فشار آوردن به شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا، خط لولۀ نفت را بين مسجدسليمان و اهواز قطع كردند. با توجه به این موضوع و همچنین، خطر پيشروي قواي عثماني که خوزستان را تهدید می کرد، انگليس ها سربازهای هندي خود را به خوزستان فرستادند.
▪ ميزان استخراج نفت ايران در سال های 1291 تا 1293 ش. بيش از شش برابر افزايش يافته بود كه با میزان نياز انگليس در دورۀ جنگ جهانی اول متناسب بود. میزان تولید نفت از 30 چاه فعال، 32 هزار تن در سال بود.
 اولین کشتی نفتکش موسوم به «امپراتوری بریتانیا» متعلق به شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا با ظرفیت 3 هزار و 600 تن، از سال ۱۹۱۶ تا ۱۹۴۱ م. نفت را از آبادان و ماهشهر به هند و انگلیس منتقل می کرد. این نفتکش که در کارخانه آرمسترانگ در نیوکاسل طی یک سال ساخته شده بود، سرانجام پس از ۲۵ سال حمل نفت، در هفتم ماه می ۱۹۴۱ م به دست ارتش آلمان غرق شد.
13 فروردین
در سوم آوريل 1915 م. شرکت «تانکر بریتانیا»، وابسته به شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا با سرمایۀ 100 هزار پوند و خرید 7 تانکر تأسیس شد.
شرکت بریتیش تانکر کمپانی
(British Tanker Co. Ltd)  شرکت حمل نفت بود که به عنوان شعبه ای از شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا در 1915 م. تأسیس شد این شرکت به تدریج مالک ده ها کشتی بزرگ حمل نفت شد یکی از دعاوی دولت ایران درآمد شعبه های شرکت بود که طبق امتیار دارسی باید پرداخت می شد، که نشد.
 مهر
ظرفیت پالایشگاه آبادان به 27 هزار تن در ماه رسید.
 دی
كمبود نفت در جنگ جهانى اول
روزنامۀ تايمز لندن در گزارشى، از كمبود نفت و سوخت براى ناوها و كشتی هاى تجارى انگليس نوشت و افزايش مصرف نفت در دورۀ جنگ و محاصرۀ دريايى آلمان ها بر ضد انگليس را كه از رسيدن نفت ايران به لندن ممانعت می کرد، از دلایل این امر بر شمرد.
6 بهمن
قرارداد امتیاز استخراج نفت و موم طبیعی میان محمدولي خان خلعتبري (سپهدار اعظم)، نخست وزیر و وثوق الدوله، وزیر خارجه با خوشتاريا  (Khoshtaria)، اهل گرجستان، منعقد شد.
 
1295 شمسی / 1916 میلادی
▪ سرمایه شرکت «تانکر بریتانیا» به 3 میلیون پوند افزایش یافت. با توجه به بالارفتن مصرف جهانی نفت، 60 فروند کشتی نفتکش تا سال ۱۹۲۴ م. به سفارش شرکت ساخته و خریداری شد.
▪ پيشرفت كار شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا به حدي رسيد كه یک ميليون سهام ممتاز يك ليره ای را با قیمت هر سهم 5/22 و نيم شلينگ در بازار بورس به فروش رساند و حتی مردم حاضر بودند برای هر سهم 5/12 شلینگ بیشتر بپردازند.
 فروردين
نفت شمال
پس از عقد قرارداد بين محمدوليخان خلعتبري ـ كه ادعا شده بود، ناصرالدين شاه نفت شمال را به او واگذار کرده است ـ میان وثوق الدوله و خوشتاريا قراردادي دوازده ماهه بسته شد.
«ماده اول: دولت شاهنشاهي ايران به موجب امتيازنامه، حق انحصاري كشف و استخراج نفت و گاز طبيعي و قير و موم طبيعي را در حوزه ايالات گيلان و مازندران و استرآباد (گرگان) در مدت 70 سال به صاحب امتياز مرحمت و اعطا ميفرمايند... »
امضاء، وثوق الدوله

1297 شمسی / 1918 میلادی
▪ شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا 3 ميليون سهام ممتاز يك ليره اي را به ارزش هر سهم 23 شیلينگ منتشر كرد و به فروش رساند. همان زمان، انگليس 3 ميليون و شركت نفت برمه یک و نيم میلیون سهام عادي شركت را خريدند. علاوه بر آن، شركت 2 هزار و 600 سهام قرضه با سود 5 درصد منتشر كرد و با پول آن همه سهام قرضه اي را كه تا آن زمان منتشر كرده بود، بازخريد كرد.
كل در آمد دولت ايران از آغاز استخراج نفت تا سال 1298 ش. (1919 م.) یک میلیون و 325 هزار ليره و در سال 1918 حدود 418 هزار ليره بود.
یک ميليون و 800 هزار ليره سهام قرضه با سود 5 درصد از طرف شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا منتشر شد كه 199 هزار سهم آن را دولت انگليس و باقي را مردم با اشتياق زياد خريدند.
19 آبان
جنگ جهانی اول با شکست آلمان پایان گرفت.
19 آذر
دولت انگلیس در نامه ای به وثوق الدوله، تمامیت و استقلال ایران را تضمین کرد و قول داد که قرارداد 1907 م. را لغو و پلیس جنوب را به ایران واگذار کند؛ همچنین کمک مالی خود را به دولت ایران از 200 هزار تومان به 300 هزار تومان افزایش دهد.

1298 شمسی / 1919 میلادی
درآمد نفت، 650 هزار و 324 لیره
 ▪ مكلین تاك گزارش خود را که هرگز در ایران منتشر نشد، به دولت ايران ارائه داد. او در این گزارش با صراحت گفته بود که شركت نفت حقوق حقه دولت را از حق الامتياز، به طور کامل نداده و 535 هزار ليره كمتر پرداخته است. در آن سال، درآمد ارزي نفتي ايران، نيم ميليون ليره استرلينگ بود.
▪ آرميتاژ اسميت (Smith Armitaj) طرح حل اختلاف و تعبيرنامه دارسي را كه شركت نفت با آن موافق بود، به امضای دولت ایران رساند.
 17 مرداد
میرزا حسن خان وثوق الدوله، رئیس الوزرا، در غیاب مجلس، قرارداد بین دولت ایران و انگلستان، موسوم به قرارداد 1919، را امضا کرد.
هنگام امضای قرارداد، نماینده دولت انگلستان در ایران 130 هزار لیره به وثوق الدوله، نصرت الدوله و صارم الدوله پرداخت. این مبلغ برابر با 400 هزار تومان بود که نیمی از آن نصیب وثوق الدوله و باقی میان دو وزیر تقسیم شد.
18 مرداد
وثوق الدوله در یک اعلامیه امضای قرارداد بین ایران و انگلیس را فاش کرد. طبق این قرارداد، مالیه و قشون ایران زیر نظر معلمان و فرماندهان انگلیس قرار می گرفت و قشون، ژاندارم ها و قزاق ها متحدالشکل شدند. همچنین، دولت انگلیس 2 میلیون لیره (هر لیره 3 تومان) به ایران وام داد. دولت انگلستان در پی امضای قرارداد 9 آگوست، به وثوق الدوله، رئیس الوزرا، نصرت الدوله فیروز، وزیر امور خارجه و اکبرمیرزا صارم الدوله، وزیر مالیه، امتیازاتی مانند پناهندگی سیاسی در بریتانیای کبیر را داد.
انتشار قرارداد ایران و انگلیس، مخالفت و موافقت مردم و جراید را برانگیخت، روزنامه ها به انتقاد از آن پرداختند و انجمن ها و نشست هایی در تأیید یا رد قرارداد بر پا شد.
6 شهریور
ایران و بلوک شرق
دولت شوروی در یک اعلامیه خطاب به «رنجبران و دهقانان ایران»، همۀ قراردادهای ایران و روسیه و قرارداد ایران و انگلیس را باطل خواند.
7 شهریور
چیچرین (Chicherin)، کمیسر خارجی شوروی و نریمان اوف، کمیسر امور مسلمانان جنوب شرقی آسیا، در یک بیانیه پس از نکوهش سیاست رژیم تزاری روسیه در ایران، از انعقاد قرارداد آگوست 1919 م. بین ایران و انگلیس به تندی انتقاد و حکومت ایران را متهم کردند که ایران را به بریتانیا فروخته است.
18 شهریور
▪ وزیر مختار امریکا در ایران از سوی دولتش به انعقاد قرارداد 9 آگوست 1919 م. بین ایران و انگلیس به شدت اعتراض کرد.
▪ کاکس (Cox)، وزیر مختار انگلیس در ایران، در پاسخ به مطبوعات و مخالفان در اعلامیه ای گفت: «غرض اصلی از قرارداد که دولتین انعقاد آن را لازم دانسته اند، استقلال کامل دولت ایران و تهیه وسایل توانایی و اقتدار آن دولت برای حفظ و برقراری نظم و امنیت در داخل و برای دفع مخاطرات مرزی و بالاخره در جهت تهیه وسایل ترقی و تکامل مملکت ایران بوده است...»
1 مهر
به دعوت سیدحسن مدرس و امام جمعه خوئی تجمعی پرشور بر ضد قرارداد قرارداد 9 آگوست 1919 م. بین ایران و انگلیس و با هدف لغو آن شکل گرفت.
 (درآمدهای نفتی براساس کتاب تاریخ بی پی، ج1، ص370)
 
1299 شمسی / 1920 میلادی
درآمد نفت، 468 هزار و 718 لیره
جان كدمن (John Cadman) به سمت مسئول فني شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا انتخاب شد.
 15 مهر
مصدق السلطنه، وزیر عدلیه که ایالت فارس را به قصد تهران ترک می کرد، با تقاضای مردم شیراز و موافقت مشیرالدوله، رئیس الوزرا، والی فارس شد و امور حکومت را از دایی خود، فرمانفرما، تحویل گرفت.
 آبان
دولت انگلستان نماينده شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا را برای مذاكره با مقامات ايراني دربارۀ دريافت امتياز نفت در ايالات خراسان و آذربايجان ـ كه جزء امتياز خوشتاريا به شمار نمی رفت ـ به تهران فرستاد؛ اما همزمان وزير مختار امريكا در تهران از دولت ايران خواست هرگونه مذاكره درباره نفت شمال را تا ورود نمايندگان شركت هاي امريكايي به تعويق اندازد تا اين شركت ها بتوانند در برابرشرکت نفت انگلیس ـ پرشیا از فرصتي برابر براي كسب امتياز برخوردار شوند.
 آذر
توافقنامه معروف آرمیتاژ اسمیت بین نماینده دولت ایران و شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا منعقد شد.
3 اسفند
کودتای سید ضیاءالدین طباطبایی و رضا شاه
صد نفر از رجال و سیاستمداران در این روز و فردای آن دستگیر شدند.
در سپیده دم سوم اسفند 1299 به فرماندهی رضا خان میرپنج کودتا به وقوع پیوست. شهر تهران تصرف شد، نزدیک به صد نفر از رجال و سیاستمداران دستگیر شدند، سیدضیاء طباطبائی به نخست وزیری منصوب شد.
 
 
1300 شمسی / 1921 میلادی
درآمد نفت، 585 هزار و 290 لیره
▪ دومين خط لوله نفت خام به قطر 12 اينچ در مسير مسجدسليمان تا آبادان احداث شد.
▪ سفير ايران در امريكا با شركت «استاندارد اویل نيوجرسي» (Standard Oil of New Jersey) براي گرفتن امتياز نفت در ايران مذاكره کرد.
▪ تا قبل از سال 1300 ش. شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا ارتباطات کاری خود را با دولت ایران از طریق سفارت انگلیس در تهران حل و فصل می کرد، اما پس از استقرار نمایندگی شرکت در تهران در سال 1300 ش. تماس های میان دولت و شرکت به طور مستقیم برقرار می شد.
▪ در آبادان، فعالیت دستگاه هاي جديد تصفيه آغاز و تا پایان سال 3 ميليون تن نفت تصفيه شد.
 27 فروردین
سید ضیاءالدین، رئیس الوزرا، در اعلامیه ای دربارۀ لغو «قرارداد 1919 م.» اعلام کرد که دولت انگلستان به طور کتبی با الغای قرارداد موافقت کرده است.
7 اردیبهشت
رضا خان، سردار سپه، به فرمان رئیس الوزرا به وزارت جنگ منصوب شد.
10 اردیبهشت
ژنرال آیرون ساید (Ironside)، فرمانده قوای انگلیس در ایران و همۀ نیروهای انگلیسی و هندی خاک ایران را ترک کردند.
14 خرداد
سقوط کابینه سید ضیا (کابینه کودتا) و آغاز نخست وزیری قوام
قوام قصد داشت، نفت شمال را به یک شرکت امریکایی واگذار کند.
تیر
قوام به حسین علاء که وزیرمختار ایران در لندن بود، دستور داد یک شرکت امریکایی برای نفت شمال پیدا کند تا پای امریکایی ها به صنعت نفت باز و قدرت انگلیس مهار شود.
 شهریور
کشمکش بر سر نفت شمال در مجلس و مطبوعات ادامه یافت. گروه های سیاسی و شخصیت ها یکدیگر را به رشوه گرفتن و تبانی متهم می کردند و هر روز خبری تازه شایع می شد که نخست وزیر یا نمایندگان مجلس از شرکت های نفتی پول گرفته اند.
29 آبان
نفت شمال
قرارداد امتياز استخراج و بهره برداري از نفت شمال ايران برای پنجاه سال با شركت امريكايي «استاندارد اويل» امضا شد. دولت قوام كه از كارشكني هاي دولت هاي شوروي و انگلستان بيم داشت، قرارداد را با فوريت به مجلس شوراي ملي ارائه داد.
30 آبان
نفت و مجلس
تلاش قوام براي اعطاي امتياز نفت شمال به استاندارد اويل امريكا
با کوشش قوام برای حمایت از شرکت استاندارد اویل امریکا، مجلس شورای ملی مصوبه ای در پنج ماده تصویب کرد.
 آذر
▪ سفارت انگلیس در یادداشتی به وزارت امور خارجه اعلام کرد، دولت انگلیس به لایحۀ واگذاری نفت شمال به یک شرکت امریکایی به شدت اعتراض دارد.
▪ امتیازنامه نفت خوشتاریا، تبعه روس، در مجلس لغو شد.
11 آذر
خبرگزارى رويتر، لندن: «امتياز نفت شمال سابقاً متعلق به دولت گرجستان بود و اخيراً شركت نفت ايران ـ انگليس امتياز نفت شمال ايران را خريداری و شركت نفت شمال ايران را تأسیس كرده است. دولت ايران بی اعتبار بودن امتيازات را صريحاً اخطار و سعى کرد، مشتريان جديدى پيدا كند. مجلس ايران تصويب نمود كه امتيازات به شرکت نفت استاندارد واگذار شود، اما شرکت امتيازات را قبول نكرد تا تحقيقات به عمل آيد. استاندارد و شرکت نفت ايران ـ انگليس از راه دوستانه موضوع را در تحت مباحثه دوستانه آورده اند.»
12 آذر
کدمن عازم امریکا شد تا به شرکت استاندارد اویل تفهیم کند که حق لوله کشی از نفت شمال به خلیج فارس را ندارند، زیرا بر اساس امتیاز دارسی، لوله کشی به خلیج فارس در انحصار شرکت نفت انگلیس ـ ایران است. این کار تأثیرگذار کدمن، شرکت استاندارد اویل را بر آن داشت تا با شرکت نفت انگلیس ـ ایران برای امتیاز نفت شمال مشارکت کند.
١٣ آذر
نفت شمال، سياست خارجى و دولت احمد قوام
هنگامی که احمد قوام از اقدام انگليسی ها براى منصرف كردن يا حداقل مشاركت با شركت امريكايى استاندارد اويل باخبر شد، تلاش خود را براى آوردن شركت «استاندارد اويل» به صنعت نفت ايران بی نتیجه می دید. بنابراین، نامه اى برای حسين علا نوشت و ضمن گله، از دولت امريكا خواست مستشار نظامى به ايران اعزام و در فروش تجهيزات نظامى كمك كند.
17 آذر
نفت شمال
احمد قوام، نخست وزير، در تلگرامی به حسين علاء، سفير ايران در امريكا، از اقدام انگليسی ها برای رد حضور شركت «استاندارد اويل» امريكا اظهار تأسف كرد.
20 آذر
نفت شمال
تلگرام احمد قوام به حسين علاء: «انگليسی ها شهرت داده اند كه شرکت استاندارد [امريكا] امتياز نفت شمال را قبول نكرده، اميدوارم اين خبر صحت نداشته باشد. ...اگر وجه فورى نرسد، مجبور به استعفا خواهم بود.»
23 آذر
▪ دولت قطعنامه ای در بی اعتباری امتیاز خوشتاریا صادر کرد.
ایران و بلوک شرق
در جلسه مجلس شورای ملی، عقد قرارداد رسمی بین دولت های ایران و شوروی تصویب شد. این قرارداد 26 ماده دارد و در پی تلاش مشاورالممالک، سفیر ایران در شوروی، در دولت سپهدار رشتی تنظیم شد.
در این قرارداد، بانک استقراضی روس با نقود و اشیاء و محاسبات و اموال منقول و غیرمنقول به ایران واگذار و تمام امتیازاتی که دولت روسیه تزاری و اتباع آن از ایران گرفته بود، از اعتبار ساقط شد.
دولت شوروی راه شوسه انزلی به تهران، قزوین به تهران و همۀ متعلقات آن و همچنین اسکله و وسائل نقلیه در راه ارومیه و تمام خطوط تلگرافی را به ایران بخشید. دولت شوروی از همۀ مطالبات خود صرف نظر و کاپیتولاسیون را لغو کرد. در برابر این امتیازات، دولت شوروی این حق را به خود داد که در صورت دخالت مسلحانه یک کشور ثالث در ایران و تهدید مرزهای شوروی، قشون خود را وارد ایران کند. علت تأخیر تصویب قرارداد در مجلس هم همین بخش بود که با توضیحات دولت شوروی نگرانی رفع شد.
٢٥ آذر
نفت شمال
اطلاعيه دولت دربارۀ لغو امتياز نفت خوشتاريا
«امتياز مزبور چون در غياب مجلس شوراى ملى گرفته شده، طبعاً ملغى است و هرگونه انتقال و شركت در امتيازات مزبور صورت قانونى ندارد. خوشتاريا اساساً مالك امتيازى نيست تا بتواند آن را به غير واگذار نمايد.»
▪ قوام به دليل مخالفت با دريافت وام از انگليس در مقابل اعطاي امتياز نفت شمال، به حسين علاء ـ وزيرمختار ايران در واشنگتن ـ دستور داد مذاكراتی محرمانه با شركت هاي امريكايي براي انعقاد قرارداد نفت شمال صورت دهد. علاء با مقامات شركت استاندارد اويل و سينكلر امريكا رایزنی و پيشنهاد ايران مبني بر دريافت وام و كمك مالي در ازاي اعطاي امتياز نفت شمال را مطرح كرد.
١٣ بهمن
▪ دولت بر شركت نفت فشار آورد که از ايرانيان استفاده کند.
▪ فريدالسلطنه، كميسر نفت ايران، به وزارت فوايد عامه تلگرام کرد: «در استخدام عملجات هندى و چينى در آبادان و ساير تأسیسات به مديران شركت اعتراض كرده ام و نتيجه نگرفته ام و هر روز در كشمكش هستم. به بهانه اينكه مهندس و مدير بين عملجات ايرانى پيدا نمايند، به اعتراضات من جواب رد مي دهند. از دوازده هزار عمله كه مشغول كار است، نمي توان متوجه شد كه پنج هزار و كسرى از آنها مدرسه ديده هستند.»
١٧ بهمن
دولت ايران درباره استخدام پليس عراق در آبادان به شركت نفت اعتراض کرد.
 
 1301 شمسی / 1922 میلادی
درآمد نفت، 593 هزار و 429 لیره
▪ ظرفيت پالايش پالايشگاه آبادان به 3 ميليون تن رسيد.
اردیبهشت
کارگران هندی پالایشگاه آبادان برای افزایش دستمزد اعتصاب کردند. شماری از کارگران اعتصابی اخراج شدند.
نفت شمال
کابینه ایران در دولت دوم قوام السلطنه، دادن امتیاز استخراج نفت شمال را برای 50 سال به یک شرکت 100 درصد امریکایی تصویب کرد. سهم ایران نیمی از تمام سود این امتیازنامه پیش بینی شد. شرکت امریکایی «استاندارد اویل»، که با شرکت های «رویال داچ شل» و «انگلو پرشین اویل» (Anglo Persian Oil Company)  زد و بندهای پنهانی داشت، شروط ایران را نپذیرفت، اما شرکت «سینکلر» (Sinclair) شروط ایران را پذیرفت و یک وام 10میلیون دلاری به ایران داد. مذاکره برای انعقاد قرارداد با سینکلر به دلیل کارشکنی های مافیای نفتی تا اواخر سال ۱۹۲۳ م. ادامه یافت و به نظر می رسید تا اوایل سال ۱۹۲۴ م. پایان گیرد که ناگهان رابرت ایمبری (Robert Whitney Imbrie)، کنسول آمریکا در ایران و نماینده شرکت سینکلر، در تهران به قتل رسید. این اتفاقات با دوران ریاست وزرایی سردار سپه همزمان بود. اگرچه، رضا خان در ظاهر از انعقاد قرارداد با سینکلر ابراز خوشحالی می کرد، در واقع تمایلی به این کار نداشت. در سال ۱۹۲۵ م ـ مصادف با تأسیس سلسله پهلوی ـ شرکت «سینکلر» از ایران خارج شد.
31 خرداد
مجلس شورای ملی لایحه 5 میلیون دلار وام از بانک های امریکایی را تصویب کرد.
4 مرداد
مجلس شورای ملی لایحه استخدام و اختیارات دکتر میلسپو (Millspaugh) امریکایی را تصویب کرد. سمت میلسپو که برای اداره امور مالی ایران استخدام شد، او ریاست کل مالیه ایران بود.
 
1302 شمسی / 1923 میلادی
درآمد نفت، 533 هزار و 251 لیره
▪ خط آهن كوتاهی از درخزينه تا مسجدسليمان ساخته شد كه حامل های نفتی شركت را پس از انتقال از آبادان به درخزينه با وسايل نقلیه آبي از رود كارون، سپس با خط آهن به مسجدسليمان مي برد.
▪ اكتشاف حوزۀ نفتخانه عراق.
ایران و بلوک شرق
دولت شوروي خوشتاريا را براي به دست آوردن امتیاز در سمنان و از جمله نفت خوريان به تهران فرستاد.
 فروردین
دولت انگليس 2 میلیون و 200 هزار پوند سهام يك پوندي شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا را خريد، در حالى كه ارزش واقعى آن 16 میلیون پوند بود.
چرچيل گفت: «شرکت نفت در طول 9 سال، 650 هزار پوند سود سهام و درآمد مالياتى از نفت به دست آورد. ما توانستیم براى نيروى دریایی نفت را ارزانتر از همه جا بخريم و در این مدت ٤٠ ميليون پوند از نفت ايران سود ببریم. اعتراف می کنیم که نفت ايران ما را در جنگ [جهانی اول] پيروز کرد؛ حيات ما در گرو نفت ايران بود.»
23 خرداد
نفت و مجلس
شرایط اساسی واگذاری امتیاز نفت شمال به یک کمپانی معتبر مستقل امریکایی (اتازونی): مصوبه مجلس در ٣٢ ماده و به دو زبان فارسى و فرانسه تدوین شده بود. احمد قوام اين مصوبه را مانند مصوبه سال ١٣٠٠ ش در مقابله با قدرت روزافزون انگليس و به نفع يك شركت امريكايى به نام سينكلر، تهيه کرد. در این مصوبه، حوزه جغرافيايى به خراسان و آذربايجان، مازندران و استرآباد، موسوم به «قانون چهارقطعه» محدود بود. مدتزمان این امتياز 40 سال و امتيازگيرنده موظف به پرداخت 10 ميليون دلار به عنوان قرض بود و 6 ماه فرصت داشت متخصصان خود را به ايران بفرستد. جزئيات اين مصوبه در مقايسه با مصوبه پيشين متفاوت بود، زیرا طراحان اين لايحه دانش بیشتر و بینشی واقعگرايانه تر از منافع ملى داشتند. سرانجام، اين مصوبه به دليل كارشكنى شركت هاى رقيب (شركت انگليس پرشيا و استاندارد اويل) و قتل رابرت ايمبرى ـ كارمند سفارت امريكا و واسطۀ شركت نفت «سينكلر» در ماجراى سقاخانه شيخ هادى ـ عملياتى نشد و از یاد رفت.
30 خرداد
نفت و مجلس
مفاد قانون شرایط اساسی واگذاری امتیاز معادن نفت گیلان یا مازندران به کمپانی معتبری از اتباع داخله
ماده اول: مجلس شورای ملی به دولت اجازه می دهد که امتیاز مانع الغیر اکتشاف و استخراج نفت و موم و قیر معدنی و گاز طبیعی یکی از دو ولایت مذکور ذیل را (گیلان یا مازندران که تنکابن هم ضمیمه آن است) به کمپانی معتبری از اتباع ایران اعطا کند.
ماده دوم: شرایط این امتیاز برای دولت از شرایطی که در قانون امتیاز نفت مورخه 23 برج جوزا 1302 مصوبه مجلس شورای ملی مقرر شده نباید کمتر مساعد باشد.
ماده سوم: امتیاز مذکور باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد.
 
1303 شمسی / 1924 میلادی
درآمد نفت، 411 هزار و 322 لیره
 فروردين
دولت لایحه واگذاری امتياز استخراج نفت از ايالت های پنجگانه شمال به شركت امريكایي سينكلر را به مجلس شورای ملی ارائه کرد.
٦ تير
گزارش مطالعات اكتشافى در قصرشيرين
دو زمينشناس، گرى (Gary) و گودمن (Goodman) ، گزارش مطالعات اكتشافى خود را درباره مناطق امام حسن و تنگو در قصرشيرين به رياست شركت در مسجدسليمان ارائه دادند، هرچند امید زیادی نداشتند که نفت فشار لازم را داشته باشد. دو سال بعد كه رضا شاه به كدمن برای اكتشاف در كرمانشاه اصرار مي كرد، اين گزارش همراه با نقشه توپوگرافى به دربار ارسال شد؛ اما شاه باور نمی كرد.
نتيجه گزارش: «جلگه امام حسن براى عمليات امتحانى مناسب نيست. اولاً، گاز نفت در آبخوره چشمه هاى نفتى كم است؛ دوماً، به دليل كم مايگى چشمه نفتى، سوماً و به این علت كه سنگ هاى نفتى تشكيل سفلی ترين افق مي دهند و تا پنج ميل شمال شرقى چشمه هاى نفت منبسط است؛ رابعاً به دليل فقدان چشمه هاى نفتى در امتداد شكاف هاى نقاط مرتفع؛ خامساً به دليل اينكه زير مارل هاى عهد سونوبيان به ضخامت زيادى سنگ هاى آهكى بزرگى نمايان است و اين بسترها نفتخيز نيستند و سادساً اميدى نمی رود چشمه ای نفتى پايينتر واقع شده باشد كه به طبقه كرتاسيوس صعود نمايد، زيرا هيچ جا در تخته سنگ هاى سفلاى كرتاسيوس وضعيت مساعدى براى نفت مشاهده نشده است.»
26 تیر
مجلس شورای ملی تصویب کرد که برای انتشار متن امتیازنامه نفت شمال به شرکت «سینکلر» امریکایی به زبان فرانسه اقدام شود.
2 مرداد
كنسول امریکا با ذکاءالملک فروغی، وزیر خارجه، در وزارت خارجه دیدار کرد و برای وارثان ایمبری 60 هزار دلار خونبها خواست. همچنین، خاطرنشان کرد، دولت ایران باید اجاره کشتی جنگی امریکا را که بالغ بر صد هزار دلار است، بپردازد. قرار بود، این کشتی جنازه ایمبری را به امریکا ببرد. ذکاءالملک با هر دو پیشنهاد موافقت کرد. مدتی بعد، دولت امریکا از دریافت خونبهاء به طور مستقیم صرف نظر کرد و تصمیم گرفت این وجه در یکی از بانک های امریکا به امانت سپرده شود و با سود آن هر سال سه دانشجوی ایرانی در امریکا تحصیل کنند.
18 آذر
رضاخان برای درمان به بیمارستان میدان نفتون مسجدسلیمان مراجعه کرد.
 
1304 شمسی / 1925 میلادی
درآمد نفت، 830 هزار و 754 لیره
▪ در پی افزایش سرمایه شرکت، بخشی از ذخيره شركت به سهام تبديل شد و به اندازه هر دو سهم عادي، يك سهم فروخته شد (4 میلیون و 475 هزار سهام يك ليره اي).
▪ خوشتاريا شركتي به نام «شركت سهامي نفت كوير خوريان» با سرمايه 50 ميليون ریال تأسیس کرد. اين شركت به منظور استخراج نفت خوريان و بر اساس فرمانی تشکیل شد که ناصرالدین شاه صادر کرده بود.
▪ دولت وقت از شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا تقاضا كرد، چند زمين شناس مجرب به سمنان بفرستد تا محرمانه درباره نفت كوير خوريان مطالعه کنند. زمين شناسان پس از مطالعه و بررسی، گزارش دادند كه در ناحيه سمنان نفت نیست.
▪ سه نفر مهندس روسي در نزديكی سمنان عمليات حفاري را آغاز كردند.
▪ شركت سهامي نفت «كوير خوريان» 65 درصد سهام خود را به بانك روس واگذار کرد.
 24 آذر
رضاشاه در مجلس شورای ملی مراسم سوگند به جا آورد.
30 آذر
سهام نفت خوريان فروخته شد.
١٠ بهمن
حفارى در خوريان
در مجلس، عبدالله ياسايى در پاسخ و تكميل اظهارات دكتر مصدق درباره اعطاى امتيازات معادن از سوی ناصرالدين شاه ـ به ويژه امتياز نفت خوريان ـ به حفارى 3 حلقه چاه این ناحیه از سمنان اشاره کرد: «در دوفرسخى جنوب شرقى سمنان، معدن نفتى است در نیم فرسخی مزرعه خوریان که یک طرف آن هم، مزرعه حاجی آباد است. فعلاً 3 چاه نفت کنده شده و آن چاه ها هم از طرف مرحوم صنیع الدوله توسط آقاى میرزا علی خان بصیر معادن حفر شده... عملیاتى هم که در این معادن شده است، هیچکدام نکرده اند، مگر صنيع الدوله در دورة مشروطه به وسیله مرحوم بصیر معادن که از طرف مرحوم صنيع الدوله مخارج کرده و رفته اند آن چاه ها را که الآن موجود است، حفر کرده اند... (همهمه نمایندگان)».
 
1305 شمسی / 1926 میلادی
درآمد نفت، یک میلیون و 400 هزار لیره
31 اردیبهشت
تفاهم بر سر اختلافات
متن تأییدشده از سوی شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا و دولت ایران بر سر 10 موضوع مورد اختلاف از سوی شرکت انگلیس ـ پرشیا به نخست وزیر ایران ارائه شد. اعضای انگلیسی این مذاکره سرجان کدمن، ژاکس (Jacks)، یانگ (Young) و مستر فرلی (Fairley) و اعضای ایرانی آن وزرای فوائد عامه و دارایی و میلسپو بودند. موضوعاتی که بر سر آن به تفاهم رسیدند عبارت بود از:
1. حق سهم دولت ایران
2. اراضی انتقالی
3. فروش محصولات نفتی
4. مطالعات زمین شناسی
5. احداث جاده دزفول تا خرم آباد
6. نفت سمنان
7. آموزش ابتدایی
8. آموزش عالی و تعلیمات فنی
9. شهرداری آبادان
10. جمعیت شیر و خورشید سرخ
٢٥ خرداد
شركت نفت گزارشى از مطالعات اكتشافى درباره منطقه امام حسن، تنگو و دانه كوشك در قصرشيرين كه نفت زیادی ندارد، با امضای فرلى، به دربار فرستاد. رضا شاه درباره اكتشاف نفت و توسعه در اين منطقه قبلاً به كدمن اصرار کرده بود، اما انگليسی ها در این زمینه نااميد بودند. كدمن براى متقاعدكردن شاه، همۀ گزارش ها را به دربار فرستاد. رضا شاه در سال های بعد (قرارداد١٣١٢)، موضوع نفت و پالايشگاه كرمانشاه را براى چندمين بار مطرح کرد و سرانجام، كدمن براى جلب خاطر شاه به آن تن داد.
15 آبان
نفت و مجلس
قانون اجازه استخدام دو نفر متخصص زمین شناس از آلمان و یک نفر متخصص نفت از امریکا
ماده اول: مجلس شورای ملی به وزارت فواید عامه اجازه می دهد که برای تهیه مقدمات احداث راه آهن، دو نفر عالم معدن شناس آلمانی که یکی از آنها متخصص معرفت الارض و دیگری متخصص تجزیه مواد معدنی باشد و همچنین یک نفر متخصص نفت، از اهالی ممالک متحده امریکای شمالی را استخدام کند تا به مطالعه وضعیت معادن مکشوفه زغال سنگ و آهن در تمام مملکت و معادن نفت و کشف معادن جدید مشغول شده، استعداد معادن مزبور و کیفیت جنس و مخارج تقریبی استخراج علمی آنها را تعیین کنند.
تبصره: تخصص و تجربه متخصصان مزبور را باید وزارت یا ادارات مربوطه دولتی آلمان و امریکا تصدیق کنند.
ماده دوم: حداکثر مدت استخدام متخصصان نامبرده 3 سال خواهد بود.
ماده سوم: برای حقوق و مخارج متخصصان مزبور و خرید اسباب و ماشین آلات و ادوات و سایر مخارج لازمه، اعتباری به مبلغ 150 هزار تومان از محل وجوه انحصار قند و چای اعطا می شود.
ماده چهارم: وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه و وزارت مالیه، هر یک در حدود اختیارات خود مأمور اجرای این قانون خواهند بود. این قانون که مشتمل بر 4 ماده است، در جلسه پانزدهم آبانماه یک هزار و سیصد و پنج شمسی به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
سیدمحمد تدین، رئیس مجلس شورای ملی
از سال 1299 تا 1305 شمسی:
▪ درآمد نفتی دولت از 23 درصد به 51 درصد رسيد که این میزان به طور ميانگين، حدود 5/30 درصد درآمد دولت را در اين دوره تشكيل داد.
▪ مذاكرات بين دولت ايران و شركت نفت انگليس براي اصلاح معايب امتياز دارسي آغاز شد.
▪ مديران روسي شركت خوريان به دولت ايران پيشنهاد دادند بخشی از سهام را به فرانسوي ها واگذار کند تا آنها سرمايه گذاری کنند و كارشناس بفرستند و كار را توسعه دهند. دولت پذيرفت و با شركت نفت «پترو فينا» فرانسه مذاکره را آغاز کرد.
▪ مته حفاري نخستين چاه پازنان، در جنوب شرقي آغاجاري، به جاي نفت به گاز طبيعي برخورد کرد.

1306 شمسی / 1927 میلادی
درآمد نفت، 1 میلیون و 412 هزار لیره
(درآمدهای نفتی براساس کتاب پنجاه سال نفت ایران، مصطفی فاتح، ص291)
▪ حوزه نفتي هفتگل در 58 كيلومتري جنوب شرقي مسجدسليمان كشف شد.
▪ در این زمان، بخش اعظم استخراج نفت ايران به صورت فراورده در می آمد و صادر مي شد و فراورده هاي نفتي کشور فقط در خوزستان به فروش مي رسيد، به این صورت که تاجران نفت را از خوزستان به بقيه نقاط منتقل می کردند و مي فروختند.
 فروردین
جان کدمن به جای گرینوی (Green Way) به ریاست شرکت نفت انگلیس - پرشیا منصوب شد.
٧ تير
ميلسپو، رئيس كل ماليه، درباره لايحه جديدى كه به مجلس ارسال كرده بود، به وزير ماليه هشدار داد و اشاره کرد که به دليل كاهش قيمت نفت كه ناشى از افزايش توليد نفت در امريكاست، پيشبينى ميشود حدود 2 كرور تومان كسر درآمد نفتى در ١٣٠٧ به وجود آید.
٣٠ تير
وزارت ماليه به دربار اطلاع داد به دليل كاهش درآمدهای نفتى، نمي توان بودجه وزارت دربار را افزايش داد.
13 مهر
مجلس شورای ملی، قانون مالیات راه و بنزین و نفت را تصویب کرد.
٢٢ بهمن
محمدحسن بديع، كنسول ايران در بصره، گزارش داد که شركت نفت جنوب چند پليس عراقى را براى كار در پالايشگاه آبادان به ایران آورده است.
٦ اسفند
انتصاب مصطفى فاتح و گرينهوس
ژاكس، مدير مقيم شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا، در نامه اى به نخست وزير ايران، مصطفى فاتح را به معاونت اداره تهران شركت نفت منصوب و گرينهوس (Green House) را به سمت رياست اداره تهران (مانند گذشته) و كفيل شركت (هنگامى كه ژاكس در تهران نيست) معرفى کرد.
٢٢ اسفند
اخراج كارگران و ناآرامى در آبادان
ژاكس، مدير مقيم شركت نفت، به تيمور تاش، وزير دربار، دربارة علت اخراج کارگران و بروز ناآرامی در آبادان پاسخ داد: «الان پست آبادان رسيده و با عجله اين نامه را مينويسم. اتمام كار برخى قسمت ها موجب اخراج كارگران مازاد شده و مستر الكينگتون (Elkington) رئیس كل آبادان [پالایشگاه و تأسیسات جانبی] به من گزارش داده، قريب دو هزار كارگر در آبادان بيكار و مشاراليه با حكمران خوزستان مذاكره نموده تا عده اى از آنان در راه آهن مشغول شوند. البته، مستحضريد بيكارى چه زمينه مساعدى براى تبليغات خطرناك تهيه كرده و عده اى در خوزستان تنها قصدشان توليد اغتشاش است. عده اى در مقابل اداره استخدام ما در آبادان اجتماع کرده و با نظر خصومت، اداره مزبور را سنگباران كرده اند.»
٢٦ اسفند
كاهش جهانى قيمت نفت
ميرزا عيسى خان فيض [كميسر دولت] در گزارشى خطاب به فيروز فیروز (نصرتالدوله)، وزير ماليه، از كاهش قريب الوقوع قيمت نفت پرده برداشت و همچون تحليلگر اقتصادى، توليد نفت در امريكا و رقابت دو شركت بزرگ امريكايى را بررسی کرد و با اشاره به مصادره چاههاى نفت در شوروى سوسياليستى، پيشبينى کرد درآمد شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا كاهش خواهد يافت. او در اين گزارش آماری از تعداد اتومبيل و موتور و حجم توليد نفت در جهان ارائه داد.
توليد جهانى نفت در سال ١٩٢٥، 145 میلیون و 883 هزار و 673 تن
توليد جهانى نفت در سال ١٩٢٦، 150 میلیون و 771 هزار تن
پيشبينى براى سال ١٩٢٧، 169 میلیون و 121 هزار تن
اتومبيل و موتور در سال ١٩٢٥، 251 میلیون و 548 هزار و 94 دستگاه
اتومبيل و موتور در سال ١٩٢٦، 26 میلیون و 126 هزار و 777 دستگاه
اتومبيل و موتور در سال ١٩٢٧، 29 میلیون و 601 هزار و 921 دستگاه
او در ادامه نوشت: امروز اختیار نفت جهان در دست دو شركت بزرگ نفتى، «استاندارد اويل» و «رويال داچ شل» است وشرکت نفت انگلیس ـ پرشیا لاف برابرى با آنها مي زند. نكته مهم اینكه، در امريكا صاحبان معادن نفت چندصد نفر هستند و هركدام يك قطعه كوچك زمين نفتخيز را خريده يا اجاره يا امتياز گرفته اند و به رقابت و هم چشمى نفت تحصيل مي كنند، بنابراین مقدار تولید نفت روز به روز در حال افزايش است و از قيمت آن کاسته می شود و اين دو شركت بزرگ به قيمت ارزان از چندصد نفر مذكور نفت می خرند، ولى شركت نفت انگليس ـ ايران که به خرج خودش نفت را در ايران توليد مي كند، مجبور است از طرفى به هر قيمتى كه برايش تمام مي شود، تصفيه کند و از طرف ديگر به قیمت ساير شركت ها در بازار دنيا بفروشد.

روش های اكتشاف:
١٢٨٠ شمسی، مشاهده آثار نفتى بر سطح زمين، سنگ نفتی و شیب تپه ها
1300 شمسی، گسترش روش لرزه نگاری و مشاهده سنگ نفتی
1313 شمسی، آغاز روش لرزه نگارى انعكاسى در مسجدسلیمان
1314 شمسی، آغاز نقشه بردارى هوايى (به کوشش شركت ايرو فيلم، پيمانكار شركت نفت ایران ـ انگلیس)
1316 شمسی، جاذبه سنجی (به دست شركت فرانسوى ژنرال فيزيك)
 
1307 شمسی / 1928 میلادی
درآمد نفت، 503 هزار لیره
▪ جان كدمن به تهران آمد و پيشنهادهايي براي ايجاد ترتيب جديدي بين دولت و شركت ارائه کرد.
▪ فرانسوي ها حاضر شدند كه در زمینة تولید نفت در سمنان مشارکت كنند، به شرط آنكه عمليات فني بر عهدۀ آنها باشد و روس ها فقط بر كارها نظارت داشته باشند که روس ها این موضوع را نپذیرفتند.
▪ حوزه نفت شهر کشف شد.
 10 فروردین
استخدام نیروهای نظامی، امنیتی
کنسولگری ایران در بصره، گزارشی دربارة استخدام مأموران نظامی، امنیتی دوران جنگ در شرکت نفت جنوب، از جمله کلگ، رئیس اداره سیاسی و وایلد، رئیس بخش امنیتی و پاسپورت شرکت نفت جنوب ارسال کرد.
8 اردیبهشت
دکتر والدر (Valder) سوئیسی، رئیس بانک دولتی سوئیس، به سمت خزانه داری کل ایران برگزیده شد.
20 اردیبهشت
عهدنامه جدیدی بین دولت های ایران و انگلستان دربارة تعیین یک تعرفه گمرکی مستقل برای ایران، امضا و مبادله شد.
31 خرداد
بودجه سال 1307 تصویب شد.
شهریور
قرارداد اکناکاری
▪ در قلعه اکناکاری ( Achnacarry)، در اسکاتلند، قراردادی بین سه شرکت بزرگ نفتی، یعنی شرکت نفت «انگلیس ـ پرشیا»، شرکت «رویال داچ شل» و شرکت نفت «استاندارد اویل نیوجرسی»، اکسون موبیل کنونی بسته شد. به موجب این قرارداد که به «قرارداد حفظ شرایط موجود» مشهور بود، شرکت های نامبرده بازار و صنایع جهان را ـ به جز امریکا و شوروی ـ بین خود تقسیم کردند. آنان تا آغاز جنگ جهانی دوم (سپتامبر 1939 م) به این قرارداد پایبند بودند، اما از آن تاریخ به بعد، تعهدات آن نادیده گرفته شد.
▪ مذاكرات مالی ـ حقوقی كدمن و تيمورتاش براي حل و فصل اختلافات مربوط به پروندة امتیاز دارسی آغاز شد.
6 شهریور
نفت از یکی از چاه های نفت خوریان در سمنان فوران کرد.
٢٤ آبان
راه هاى حل اختلاف
دولت ايران سهامدار شركت نفت انگليس ـ پرشیا
سر جان كدمن پس از آخرين مذاكره اش با تيمورتاش در لوزان، با ارسال نامه ای رسماً به تيمورتاش پيشنهاد کرد، دولت ايران می تواند سهامدار شركت باشد و علاوه بر آن به ازاى هر تن نفت، حق امتياز نیز دريافت کند و موافقت با این طرح، دری دیگر به روى مذاكرات بعدى ما می گشاید.
رئوس مطالبی كه جان كدمن و تيمورتاش به دلیل اختلاف نظر درباره آنها به مذاكره پرداختند عبارت بود از:
1. حق امتيازی كه دولت ايران خواهان افزايش آن بود؛
2. حوزه جغرافيايى امتياز دارسى كه دولت ايران قصد داشت آن را محدودتر كند؛
3. تمديد امتياز دارسى كه هیچ یک از دو طرف، موضعی مشخص درباره آن نداشتند.
١٥ آذر
توليد بنزُل در آزمايشگاه مسجدسليمان
هنگامی که پرفسور كدمن، برادر جان كدمن، رئیس آزمايشگاه نفت مسجدسليمان بود. تيمورتاش از مسجدسليمان و آبادان بازديد كرد و در بازگشت در نامه اى به جان كدمن، از او و برادرش برای پذيرايى دوستانه شركت نفت تشكر کرد و نوشت: «آزمايشگاه بيش از هر جاى ديگر برايمان جالب بود و عجيب آنكه کدمن در مطالعۀ روى گاز و بنزُل (benzol)، تركيب بنزين و تولوئن، به تركيبات كائوچو هم دست يافته است.»
پافشاری مجلس بر اصلاح امتيازنامه
تيمورتاش ضمن تشكر از تلاش هاى جان كدمن، به اصرار مجلس بر اصلاح و بازنگرى امتیازنامه تأكيد و خاطرنشان کرد، با سر روبرت كلايو (Sir Robert Clive) دربارۀ اقدام مجلس مبنى بر تصويب برنامه مورد نظر مذاکره کرده است.
١٩ آذر
هفتگل، اكتشاف و توسعه
به دنبال عمليات اكتشافى در هفتگل، ژاكس، مدير مقيم شركت، در نامه اى به تيمورتاش خواهان محافظت از حوزه نفتى هفتگل با مشاركت نيروى نظامى شد.
٢١ آذر
اختلاف ريشه دارد
پس از اعتراض دولت ايران و چند دور مذاكره و مكاتبه از سال ١٣٠٦ ش، تيمورتاش به كدمن پاسخ داد: «افكار عمومى ناظر بر اين حقيقت است كه منافع ايران تحت تأثیر مفاد فعلى امتيازنامه دستخوش ضرر و زيان است و تنها راه برای حصول این هدف، طرح امتيازنامه جديدى است كه شامل مسائل مورد نظر باشد. ...بايد ٥٠٠ هزار ليره استرلينگ به تسويه مطالبات دولت ايران اختصاص يابد تا ديگر اختلافى نباشد. ...تمديد امتيازنامه مشكلات ديگرى را نیز به وجود می آورد».
او در پايان افزود: «چاهى كه در عراق قرار دارد، بسيار به مرز نزديك است و منجر به نشت نفت به خاك عراق می شود، معقول این است چاهى در فاصله برابر با آن چاه در مرز ايران و عراق حفر کنیم يا چاهى را كه در خاك عراق است، ببنديم.»
١٥ دى
اجاره زمين هاى هفتگل پس از اكتشاف
ژاكس درخواست كتبى شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا مبنى بر اجاره نزديك به هزار و 200 جريب زمین را در هفتگل به وزير دربار ارسال کرد. او ارزش اجاره ١٧٣ جريب زمين داير را به قيمت هر جريب ١٠٠ قران و هزار و 33 جريب زمين باير را به ارزش هر جريب ٥٠ قران اعلام کرد. تيمورتاش در كنار نامۀ ژاكس به سرتيپ فرجالله خان در اهواز دستور داد بر اين قرارداد نظارت داشته باشد و پول اجاره را از ژاكس بگيرد و به صاحبان زمين تحويل دهد.
1 بهمن
خط راه آهن آبادان و خرمشهر
ژاکس، مدیر مقیم شرکت نفت انگلیس پرشیا، به دولت ایران درباره نقشه خط راه آهن گزارش داد.
١٣ بهمن
سر جان كدمن، رئیس شركت نفت انگليس و ايران، به آبادان رفت و به دنبال بازديد از مسجدسليمان و اهواز در ٢٥ بهمن به لندن بازگشت.
٢٤ بهمن
سهام بختياری ها
شاه که به سهام بختياری ها مشکوک شده بود، به وزير دربار دستور حسابرسى داد. فيروز فيروز (نصرت الدوله)، وزير ماليه، گزارش جامعى برگرفته از گزارش حاجى خسرو خان را برای تيمور تاش ارسال کرد.
فرزندان حاج امام قلی خان بختيارى و حسينقلی خان در مجموع ٣٧ میلیون و 320 هزار سهم يك ليره اى در شركت «اكسپلوريشن» (Exploration) داشتند كه ارزش هر سهم آن ١٢ هزار ليره بود.

مبلغ پرداخت شده به خان های بختيارى از ابتدا:
سال 1913 به میزان 1376 لیره
سال 1913 به میزان 1376 لیره
سال 1914 به میزان 3453 لیره
سال 1915 به میزان 4126 لیره
سال 1916 به میزان 5720 لیره
سال 1917 به میزان 6864 لیره
سال 1918 به میزان 8580 لیره
سال 1919 به میزان 13329 لیره
سال 1920 به میزان 16160 لیره
سال 1921 به میزان 25314 لیره
سال 1922 به میزان 10517 لیره
سال 1923 به میزان 10856 لیره
سال 1924 به میزان 12310 لیره
سال 1925 به میزان 14215 لیره
سال 1926 به میزان 6966 لیره
سال 1927 به میزان 14547 لیره
شركت نفت سالانه 3 هزار ليره نیز براى محافظان به خان های بختيارى می پرداخت.
28 بهمن
بین ایران و آلمان قرارداد تجارتی و گمرکی و كشتیراني و اقامت به امضا رسید.
25 اسفند
در جلسه مجلس شورای ملی، بودجه سال 1308 برای هزینه های مجلس به مبلغ 623 هزار و 140 تومان تصویب شد.
26 اسفند
بودجه دخل و خرج مملکت به استثنای عایدات نفت جنوب که به حساب ذخیره می رفت، 30 میلیون و 112 هزار و 404 تومان عایدات و 34 میلیون و 945 هزار و 260 تومان و یک قران، به علاوه 6 میلیون تومان که از وجوه ذخیره صرف تکمیل مهمات قشونی می شد، در مجلس تصویب شد.

1308 شمسی / 1929 میلادی
درآمد نفت، یک میلیون و 341 هزار لیره
▪ ظرفيت پالايشگاه آبادان به بیش از سالي 5 ميليون تن رسید.
▪ همزمان با تأسیس اداره پخش فراورده هاي نفتي در داخل كشور، حدود50 هزار تن مواد نفتي از طرف شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا فروخته شد.
12  ارديبهشت
ناآرامي در آبادان
كارگران شرکت نفت براي افزايش حقوق و بهبود شرايط رفاهي خود اعتصاب کردند. این اعتصاب با پخش اعلاميه های دست نويس در پالايشگاه و خيابان هاي شهر همراه بود.
14 ارديبهشت
ادامة ناآرامي در آبادان
در پی ناآرامی ها در آبادان، 45 نفر دستگير شدند که 20 نفر از آنها كارگران شركت نفت بودند. استاندار خوزستان به الكينگتون گفت که آشوب را حزب كمونيست راه انداخته است.
15 ارديبهشت
رضا شاه بعد از ناآرامی ها در آبادان كه موجب وحشت انگليسی ها شده بود، به نماينده شركت نفت گفت: «پليس و نيروهاى اطلاعاتى هميشه دشمنانى اختراع مي كنند تا موجوديت خود را توجيه كنند.»
16 ارديبهشت
ادامة ناآرامي در آبادان
كارگران ناراضي از ديوار توري پالايشگاه بالا رفتند و در محوطه پالايشگاه با گارد درگير شدند.
اعتصاب در آبادان
کارگران به برخی از دوایر شرکت نفت ایران و انگلیس در آبادان حمله کردند و با قوای نظامی درگیر شدند؛ همچنین برخی از ادارات سنگباران و اطلاعیه هایی در شهر پخش شد. کنسولگری ایران در بصره، گزارشی از تجمعات مذهبی و دسته بندی های سیاسی آبادان به دربار ارسال کرد و حوادث 16 و 17 اردیبهشت را به دو گروه مذهبیون و بلشویک ها نسبت داد.
17 ارديبهشت
▪ ناوچه سايكلمان (Cycleman) از بصره به طرف آبادان حركت كرد.
▪ كدمن به كارمندان انگليسي آبادان دستور داد به هیچوجه در امور سياسي ايران دخالت و اظهار نظر نكنند.
19 ارديبهشت
قراردادهای دولت های ایران و بلژیک در زمینة اقامت، تجارت و كشتيراني امضا و مبادله شد.
31 اردیبهشت
اطلاعیه ای از طرف یکی از کارگران نفت باکو در روزنامه بنی بول شماره 114 منتشر شد.
29 خرداد
آماده باش کشتی های انگلیسی برای مراسم محرم
کنسولگری ایران در بصره، هشدار داد، کشتی های جنگی تریاد، سایکلمن و لورنس در حالت آماده باش قرار گیرند تا در صورت بروز اعتراضات در آبادان و خرمشهر در ماه های محرم و صفر به سوی آن منطقه اعزام شوند.
 تیر
مديران شركت نفت انگليس ـ ایران پس از وقايع ارديبهشت ماه در آبادان، به فكر افزايش رفاه حال كاركنان ايرانى افتادند. الكينگتون پيشنهاد داد، سيستم ارائه شكايات كارگرى و رسيدگى به آن راه اندازى شود. او مشكلات كارگرى را با جنبش سياسى ايران مرتبط می دانست. سرگرد مدليكات  (Medlicut)، مدير اداره عمومى، به دانشگاهيان بدبين بود و آنان را منشأ مشكلات سياسى در آبادان و مناطق نفتخيز مي دانست.
٨ آذر
تيمور تاش، وزير دربار، به شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا اطلاع داد رضا شاه قصد دارد در دی ماه از آبادان بازديد کند، بنابراین بايد بر میزان دستمزد كارگران ايرانى افزوده تا خشنودى شاه حاصل شود. به دنبال این درخواست، الكينگتون با 5 درصد اضافه حقوق کارگران موافقت كرد.
23 دی
شرکت «آذنفت» شوروی چهار پمپ بنزین در میدان شاپور، میدان سپه، دروازه قزوین و میدان شاه نصب کرد.
30 دی
بازدید رضاشاه از پالایشگاه آبادان
رضاشاه در آبادان از بخش هاي مختلف كارخانجات، مؤسسات نفت و تصفيه خانه آبادان بازديد كرد.
27 اسفند
پس از سال 1308 ش. همۀ لوله هایی که قبلاً زیر خاک مدفون بود، بیرون آورده شد. یکی از مشکلات شرکت نفت، جلوگیری از زنگ زدن لوله ها بود. نمک زارهای خوزستان باعث زنگ زدن سریع فلزات می شد.

1309 شمسی / 1930 میلادی
درآمد نفت، یک میلیون و 288 هزار لیره
▪ سومين خط لوله نفت خام پس از افزايش خوراك پالايشگاه آبادان در مسير هفتگل به كوت عبدالله احداث و به خط لوله مسجدسليمان ـ آبادان متصل شد. میزان تولید این خط لوله 100 هزار بشكه در روز بود.
▪ جمعيت كاركنان شركت نفت در ايران بیش از 30 هزار نفر بود.
▪ دولت ايران به شركت نفت انگلیس - پرشیا ابلاغ کرد، هر امتياز جديدي كه بين این شرکت و دولت ایران درباره توافقي حاصل شود، شركت نفت بايد ضمانت کند، سالانه 2 ميليون و 500 هزار ليره به دولت ایران پرداخت کند.
▪ شركت نفت انگلیس - پرشیا به دولت اطلاع داد، مذاكرات مربوط به موضوع تجديد نظر دربارة امتياز، به بعد از توافق بر سر وضع بحراني صنعت نفت ـ ناشي از بحران اقتصادي جهان موكول شود.
▪ مذاكره بين دولت ايران و شركت نفت انگلیس - پرشیا برای عقد قرارداد جديد براي احتساب حق امتياز دولت شروع شد و تيمورتاش، وزير دربار و كدمن در لندن، پاريس و لوزان، بارها در این باره گفت وگو کردند.
 12 فروردین
قانون حق الثبت و مالیات وسائط نقلیه به تصویب مجلس رسید و قرار شد از آن تاریخ، از سواری های شخصی و کرایه هر سال 120 تومان، از کامیون ها و اتوبوس ها 180 تومان، از گاری و دلیجان 36 تومان، از کالسکه و درشکه 36 تومان، از عرابه های دواسبه 18 تومان و از موتورسیکلت 12 تومان مالیات اخذ شود.
14 آبان
دورۀ هفتم مجلس پایان یافت. دادگر، رئیس مجلس، هنگام خداحافظی با نمایندگان اظهار کرد، قوانین مهمی مانند تأسیس بانک ملی، بانک فلاحتی، تغییر واحد پول از نقره به طلا، الغای امتیاز اسکناس، متحد الشکل کردن لباس، تأسیس کارخانجات، انعقاد قراردادهای متقابله، ساختن راه آهن و راه های شوسه در مجلس هفتم تصویب شده است.
 20 اسفند
متمم قانون انحصار تجارت خارجی تصویب شد. به موجب این قانون حق ورود و صدور همۀ محصولات طبیعی و صنعتی و تعیین موقتی یا دائمی بودن واردات و صادرات به دولت واگذار شد.
27 اسفند
قانون بودجة یک ساله 1310 مملکتی در مجلس شورای ملی تصویب شد. عایدات 859 هزار پهلوی طلا و مخارج 858 هزار و 663 پهلوی پیش بینی شد.
كاركنان صنعت نفت در آبادان و مسجدسلیمان
نيروى كار ايرانى:  27 هزار و 180 نفر
نيروى كار هندى:  2 هزار و 472 نفر
نيروى كار انگليسى: 1000 و 76 نفر
نيروى كار مليت هاى ديگر: ٥٨٤ نفر
جمع كل: 31 هزار و 312 نفر

1310 شمسی / 1931 میلادی
درآمد نفت، یک میلیون و 339 هزار و 132 لیره
(درآمدهای نفتی براساس کتاب تاریخ بی پی، جلد2، ص57)
30 فروردين
نشريه پيكار
«تجديد نظر» در امتياز نفت جنوب يا محكم کردن زنجير اسارت ايران
19 ارديبهشت
نشريه پيكار
نهضت كارگران نفت جنوب
10 خرداد
نشريه پيكار
مسموعات از يك نفر كارگر آبادان
24 خرداد
نشريه پيكار
نصب مجسمه رضاخان از طرف كمپاني نفت جنوب
«كمپاني نفت جنوب به قيمت 35 هزار ليره در خرمشهر براي رضاشاه مجسمه اي نصب نموده است. يك مجسمه كافي نبود كه حال مجسمه دوم را در اهواز نصب نموده اند.»
9 شهريور
نشريه پيكار
اعتصاب نفت جنوب و تجربيات سياسي آن
6 مهر
بر اثر تنزل پوند، کمیسیون اسعار خارجی قیمت پوند را از 90 قران به 68 قران تنزل داد.
1 آذر
ساخت اسکله بندر شاه پایان یافت و راه آهن به علی آباد (شاهی) رسید.
18 آذر
مجلس آتش گرفت.
 دى
شمار كاركنان صنعت نفت در آبادان و مسجدسلیمان
ايرانى: 13 هزار و 59 نفر
هندى: هزار و 263 نفر
انگليسى: ٧٧٥ نفر
مليتهاى ديگر: ٥٧٧ نفر
جمع كل: 15 هزار و 674 نفر
22 اسفند
قانون بودجه مملکتی مربوط به سال 1311 ش شامل ماده واحده و یک تبصره به تصویب مجلس شورای ملی رسید. در این بودجه، عایدات کشور 421 میلیون و 400 هزار ریال و 787 هزار لیره و از حیث مخارج به مبلغ 421 میلیون و 399 هزار و 870 ریال و 407 هزار و 176 پهلوی بالغ بود.
 ایران و بلوک شرق
4 آبان 1310 قرارداد مودت و تجارت بین ایران و شوروی در وزارت امور خارجه به امضای نمایندگان هر دو طرف رسید.
اکتشاف نفت در جنوب خلیج فارس
پس از گذشت 23 سال از كشف نفت در ایران در شمال خلیج فارس، برای اولین بار در سواحل جنوبى خلیج فارس عملیات اكتشاف نفت انجام شد.
 
1311 شمسی / 1932 میلادی
درآمد نفت، یک میلیون و 525 هزار و 383 لیره
کاهش سود شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا و لغو قرارداد دارسی
بر اساس آماری که شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا ارائه کرد، به دلیل کاهش قیمت نفت، به ویژه در امریکا، سود شرکت از 5/6 میلیون پوند در سال 1309 ش (1930 م) به 6/3 میلیون پوند در سال 1310 ش (1921 م) رسید که در نتیجه آن، حق امتیاز ایران کاهشی چشمگیر یافت.
رکود سال های 1311 و 1312 ش (1932 و 1933 م) کاهش حق امتیاز دولت ایران را ثابت نگه داشت و رضاشاه را مصمم کرد تا قرارداد را لغو کند.
 خرداد
شركت نفت انگليس به دولت ايران اطلاع داد كه به سبب ارزان شدن نفت در بازارهاي جهاني، حق امتياز ايران فقط 306 هزار و 782 ليره خواهد بود.
10 خرداد
كشف نفت در بحرین
شركت امریكایى استاندارد اویل کالیفرنیا (SOKAL) در سال 1929  امتیاز بهره بردارى از منابع نفتى بحرین را به دست آورد. پس از گذشت 23 سال از كشف نفت در ایران در شمال خلیج فارس، اولین بار بود كه در سواحل جنوبى خلیج فارس عملیات اكتشاف نفت انجام می شد.
عملیات حفارى در اکتبر 1931، برابر با مهرماه 1310 ش. آغاز و در 31 می 1932، برابر با 10 خرداد 1311 ش. به نتیجه رسید.
٢٥ خرداد
افزایش ماليات بر بهای بنزين در امريكا، هزينه هاى حمل و نقل را بالا برد، به گونه ای که از سال ١٩٣٢ تا 1933 م. ماليات بر بهای بنزين به 15 برابر رسید.
14 مرداد
علی دشتی، نماینده مجلس شورای ملی، در نطق مفصلی در مجلس، به شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا تاخت و متذکر شد رفتار ایران با این شرکت مضحک است. در سال 1931 م. فقط 306 هزار لیره به دولت ایران پرداخت شده بود، در حالی که دولت انگلستان از این شرکت 800 هزار لیره مالیات گرفته بود.
16 آبان
کارهای ساختمانی بندر شاهپور به پایان رسید و تجهیزات پهلو دادن کشتی های بزرگ تجاری برای تخلیه مال التجاره فراهم شد. طول راه آهن این بندر تا صالح آباد 250 کیلومتر بود.
6 آذر
رضاشاه پرونده نفت را در بخاری سوزاند و گفت که از این تاریخ، امتیازنامه دارسی لغو می شود.
این موضوع کتباً به شرکت نفت انگلیس در ایران اطلاع داده شد. روز بعد، شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا اینگونه واکنش نشان داد: «شرکت این عقیده را نمی پذیرد که شرایط امتیاز دارسی تأمین کننده منافع دولت ایران نیست و در صورت واقعیت داشتن چنین امری، باز هم نمی پذیرد که دولت ایران حق داشته باشد امتیاز را یکجانبه لغو کند.
مدیران شرکت امیدوارند که دولت ایران پس از بررسی مجدد بیدرنگ از نظر خود عدول کند.»
تقی زاده به ژاکس اطلاع داد که دولت ایران قرارداد دارسی را لغو کرده است. ژاکس نیز به مصطفی فاتح دستور داد، محرمانه تقی زاده را ملاقات و در این باره از او سؤال کند. تقی زاده پاسخ داد: «لغو امتیاز برای تسریع فرایند مذاکرات است و دولت نمی تواند به تعهدات دولت های مشروطه پیشین پایبند باشد.»
 10 آذر
مجلس شورای ملی امتیازنامه دارسی را رسماً لغو كرد.
تنها ایرانی مخالف با لغو قرارداد دارسی، عیسی خان، کمیسیونر نفتی بود که از سمت خود برکنار شد و در فوریه 1933 م، بر اثر بیماری درگذشت.
11 آذر
وزیرمختار بریتانیا به نمایندگی از دولت انگلیس در واکنش به لغو امتیاز دارسی طی نامه ای به دولت ایران اعلام کرد: «گرچه دولت پادشاهی انگلستان هنوز امید دارد که دولت ایران از طریق مذاکره مستقیم با شرکت نفت به راه حلی دوستانه برسد، تردید ندارد كه اگر لازم باشد، همۀ اقدامات قانونی و ضروری را برای منافع عادلانه و بی چون و چرای خود به كار خواهد برد و هیچ زیانی به منافع شركت و هیچ مداخله ای درباره تأسیسات و نیز فعالیت های تجاری خود در ایران را تحمل نخواهد كرد.»
بریتانیا این نامه تهدیدآمیز را همراه با برخی تمهیدات و تحرکات جنگی منتشر کرد و زره پوش هایی را از كراچی به نیروهای بریتانیایی مستقر در خلیج فارس افزود. همچنین نیروهای این كشور در عراق به حال آماده باش درآمدند و خروج آنها از عراق به تعویق افتاد.
البته این تحركات نه با هدف حمله نظامی، که بیشتر برای نمایش قدرت بود تا انگلیس بتواند در مذاكرات احتمالی پیشرو از موضع قدرت برخورد کند، زیرا در آن شرایط، انگلیس دیگر به فكر نجات امتیاز دارسی نبود و صرفاً تلاش میكرد تا امتیاز جدیدی به دست آورد كه منافع اساسی شركت نفت و دولت بریتانیا را حفظ كند.
12 آذر
شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا لغو قرارداد دارسی را غیرقانونی تلقی و تقاضا کرد دولت ایران از تصمیم خود صرف نظر کند.
21 آذر
محمدعلی فروغی در پاسخ به تهدیدات دولت انگلیس اظهار کرد: «ديوان لاهه صلاحيت رسيدگي به مناقشه را ندارد».
24 آذر
دولت انگلستان با استناد به ماده 15 اساسنامه جامعه ملل، شکایت خود را از دولت ایران به علت فسخ قرارداد دارسی تسلیم دبیرخانه جامعه ملل کرد.
25 آذر
حیرت انگلستان از اقدام ایران
کدمن، رئیس شرکت نفت، به عباسقلی انصاری، سفیر ایران در لندن، گفت: «اقدام دولت ایران کاملاً حیرت انگیز است و لغو امتیاز کاملاً با انتظارات ما مغایرت دارد، گویی می خواهیم در بازی شطرنج در حرکت اول تمامی مهره ها را برداریم و از طرف مقابل بخواهیم حرکت بعدی را انجام دهد.»
انصاری پاسخ داد: «الغای امتیاز جنبه نظری دارد، وگرنه دولت ایران اموال شرکت را تصرف و خود آن را مدیریت می کرد.»
27 آذر
سفیر ایران در لندن به کدمن اعلام کرد، دولت ایران برای مذاکره آماده است.
28 آذر
دولت انگلیس خواستار اقدام شورای جامعه ملل علیه ایران شد.
دی
شمار كاركنان صنعت نفت در آبادن و مسجدسلیمان
ايرانى: 13 هزار و 321 نفر
هندى: ٩٣٥ نفر
انگليسى: ٧٠٤ نفر
مليتهاى ديگر: ٤٢٣ نفر
جمع كل: 15 هزار و 383 نفر
9 دی
علی اکبر داور (وزیر دادگستری)، حسین علاء (وزیر مختار سابق ایران در پاریس)، انوشیروان سپهبد (وزیر مختار ایران در سوئیس) و نصرالله انتظام (عضو مقدم اداره عهود و جامعه ملل) به اروپا رفتند تا در جلسات شورای جامعه ملل برای رسیدگی به اختلاف ایران و انگلیس دربارۀ لغو امتیاز قرارداد دارسی شرکت و از حقوق ایران دفاع کنند.
بهمن
روزنامه شفق سرخ
«شركت نفت انگليس ـ ايران به مركز توطئه تبديل شده است»
تيمورتاش دستگیر و هدف حمله مطبوعاتي شد. او به بي لياقتي و همگامي با انگليس متهم بود.
نماينده شوراي جامعه ملل، دكتر بنس (Benes)، مأمور مذاكره برای حل اختلافات ايران و انگليس بود، اعلام كرد هر دو دولت برای عقد قرارداد جدید تمایل دارند.
 اسفند
نمايندگان شركت نفت انگليس - ايران براي عقد قراردادی تازه به ايران آمدند.
 
1312 شمسی / 1933 میلادی
درآمد نفت، 1 میلیون و 812 هزار و 442 لیره
ساخت مسكن و بناهاي اداري در آبادان، مسجدسليمان و هفتگل گسترش يافت.
9 فروردين
سر جان كدمن، رئيس شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا همراه با سه همكار متخصص خود برای بازدید به آبادان رفت و از بخش هاي مهم شرکت بازديد كرد و پس از آبادان برای مذاکره به تهران بازگشت.
15 فروردین
به دنبال اظهارنامه و توصیه جامعه ملل دربارۀ حل اختلاف دولت ایران و شرکت نفت، نمایندگان این جامعه به تهران آمدند.
21 فروردين
همزمان با مذاكرات نفتي، ايران چند متخصص را در سمت مشاور حقوقي و متخصص خارجي در خزانه داري كل كشور استخدام کرد.
23 فروردين
آغاز مذاکرات نفتي بين ايران و انگليس
24 فروردین
نمايندگان شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا 16 بند پيش نويس از دولت ايران دريافت كردند. طرح قرارداد جديد نفتي كه وزيران ماليه، عدليه، مشاوران حقوقي و متخصصان استخدام شده در خزانه داري آن را تنظيم کرده بودند، به هيئت مذاكره كننده نفتي ارائه شد تا در صورت تأييد به دولت تقديم شود.
 اردیبهشت
آمار تفكيكى این سال فقط براى ارديبهشت ماه است و پس از آن تغيير كرد.
كارمندان ارشد خارجى: ٧٣٩ نفر
كارمندان ارشد ايرانى: ١٨ نفر
كارمندان ادارى خارجى: 339 نفر
كارمندان ادارى ايرانى: ٦٩٧ نفر
كارگر ماهر خارجى: ٥٢٥ نفر
كارگر ماهر ايرانى: 5 هزار و 214 نفر
كارگر غير ماهر خارجى: ٣٨٩ نفر
كارگر غير ماهر ايرانى: 6 هزار و 646 نفر
3 اردیبهشت
شكست مذاكرات نفت در تهران
نمايندگان شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا تهديد كردند، دو روز ديگر تهران را ترك خواهند کرد.
 4 اردیبهشت
كاخ شاه، مذاكرات نفت
كدمن با رضا شاه دیدار كرد. رضا شاه خود رياست مذاكرات را بر عهده داشت. فروغي، تقي زاده، كدمن، ویلیام فريزر (William Fraser) و یانگ (Young) حاضران در مذاكره بودند.
نتیجۀ مذاکره:
1. محدوده جديد جغرافيايي و مدت امتياز تعیین شد و دربارۀ احداث خط لوله، آموزش ايراني ها، احداث پالايشگاه كرمانشاه، كمك های فني براي احداث راه آهن و توليد سيمان توافق شد.
2. محدوده جغرافيايي استخراج نفت به صد هزار ميل مربع كاهش يافت.
3. نزديك به 80 درصد محدوده امتياز دارسي از اختیار شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا خارج شد.
4. قرارداد تا سال 1993 م تمدید شد.
5. حق انحصاري احداث خط لوله از اختيار شركت بیرون آمد.
6. قرار شد يك ميليون پوند بابت بدهي هاي معوقه به دولت ايران پرداخت شود.
7. حق امتياز، سالانه كمتر از 750 هزار پوند نباشد.
9 اردیبهشت
مذاکرات میان متخصصان و مشاوران حقوقی دولت و شرکت نفت پایان یافت. هنگام تنظیم قرارداد جدید صحبت از تمدید قرارداد برای60  سال نبود، ولی در مرحله آخر، رضا شاه به آن تن داد. قرارداد جدید یک مقدمه و 27 ماده داشت.
24 اردیبهشت
دولت لایحه جدید قرارداد نفت ایران و انگلیس را به مجلس شورای ملی ارائه داد.
7 خرداد
مجلس ایران با بیشترین آرا و فقط با 8 رأى مخالف و ممتنع، قرارداد نفت را تمدید کرد.
21 خرداد
اجازه تأسیس یک بانک فلاحتی و صنعتی مستقل با سرمایه 20 میلیون ریال صادر شد.
4 تیر
حکم محکومیت دوم تیمورتاش از شعبه اول جزای عمال دولت (دیوان کیفر) صادر شد. تیمورتاش به جرم اخذ 9 هزار لیره انگلیس و 200 هزار ریال رشوه از حاج امین التجار اصفهانی برای کمک به او در عقد قرارداد انحصار تریاک به 5 سال حبس مجرد و برگرداندن 9 هزار لیره و رشوه دریافتی به خزانه دولت محکوم شد. امین التجار نیز به 6 ماه حبس تأدیبی محکوم شد.
31 تیر
شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا مبلغ 4 میلیون و 107 هزار و600 لیره برای تفاوت قیمت طلا و حق امتیاز به دولت ایران پرداخت.
5 مهر
علی اصغر زرین کفش به جای میرزا عیسی خان فیض به سمت کمیسر نفت در لندن انتخاب شد.
9 مهر
تیمورتاش در زندان قصر مسموم و کشته شد. او متولد 1226 ش در بجنورد و نماينده مجلس، فرمانده نظامي خراسان، وزير تجارت، والي كرمان، و آخرین مسئولیتش وزارت دربار رضا شاه از سال 1304 ش. بود.
تیمورتاش همچنین مسئول مذاكرات نفت با كدمن بود. با آنکه وزارت خارجه انگليس تيمورتاش را مانع توافق بر سر پرونده نفت جنوب مي دانست، اما بركناري او هيچ كمكي به شركت نفت انگليس ـ پرشیا نكرد.
٢٣ مهر
نصرالله جهانگير، مدير جديد اداره نفت (زير نظر وزارت دارايى) از پالایشگاه آبادان بازدید و بر بکارگیری كاركنان ايرانى تأکید کرد.
 دی
شمار كاركنان صنعت نفت در آبادان و مسجدسلیمان
ايرانى: 15 هزار و 941 نفر
هندى: ٧٩٥ نفر
انگليسى: ٧٤٩ نفر
مليت هاى ديگر: ٢٧٧ نفر
جمع كل: 17 هزار و 762 نفر
13 اسفند
بودجه کل كشور براي سال 1313 تصویب شد. درآمد پیش بینی شده مبلغ 651 میلیون و 914 هزار ریال و مخارج 621 میلیون و 307 هزار و 865 ریال بود.
20 اسفند
تولید نفت در منطقه هفتگل به 2 ميليون تن در سال رسید.
28 اسفند
تبليغات شركت «آذ پرس نفط» وابسته به شوروى كه فراورده هايش در نيمه شمالى ايران توزيع می شد، پس از تجدید قرارداد دارسی شدت گرفت. در این آگهی، فراورده های نفتی شوروی مانند نفت، بنزین، روغن، ویسکوزین، روغن دوک، روغن عطری و روغن اسلحه تبلیغ می شد.
 
1313 شمسی/ 1934 میلادی
درآمد نفت، 2 میلیون و 189 هزار و 853 لیره
▪ در آغاجاري چاه هایی با ظرفیت بالای نفت حفر شد.
▪ در حوزه نفتي گچساران چاه هاي جدیدی برای استخراج نفت سنگين حفر شد.
▪ روش لرزه نگارى انعكاسى اولين بار در مسجدسليمان آزمايش شد.
▪ حفاري هاي مكرر در منطقه نفت سفيد به كشف گاز انجامید.
 8 فروردين
آموزش ايرانى ها
شرکت نفت انگلیس ـ پرشیا طرح آموزش كاركنان ايرانى را به داور، وزير دارايى، سپرد. بر اساس ماده 16، در تفسير قرارداد ١٩٣٣ م، مسئوليت آموزش كاركنان با دولت ايران بود که داور در این باره با ژاكس اختلاف نظر داشت.
 22 اردیبهشت
علی اکبر داور، وزیر مالیه، به کنترات همۀ مستخدمان بلژیکی گمرکات پایان داد و گمرکات ایران به مأموران ایرانی واگذار شد. دکتر محمد سجادی اولین ایرانی بود که برای ریاست گمرک ایران معرفی شد.
3 مهر
جشن افتتاح دانشكده فني
با حضور هيئت دولت، جمعي از رجال، نمايندگان مجلس، مديران مدرسه و برخی اشخاص سرشناس به دعوت وزارت معارف، مراسم افتتاحیه دانشکده فنی در عمارت تازه تأسیس دارالفنون برگزار شد.
15 آذر
الغای قانون حق الثبت وسایل نقلیه و وضع مالیات بر نفت و بنزین
 دى
شمار كاركنان صنعت نفت در آبادان و مسجدسلیمان
ايرانى: 22 هزار و 20 نفر
هندى: ٩٢٥ نفر
انگليسى: ٩٠١ نفر
مليتهاى ديگر: ٢٥٤ نفر
جمع كل: 24 هزار و 100 نفر
 اسفند
میانگین حقوق كارمندان انگليسي، ماهانه 712 پوند
میانگین مخارج كارمند انگليسي، ماهانه 390 پوند
میانگین هزينه یک هفته زندگی در آبادان:
مواد پاک کننده و سبزيجات 139 ريال
نان 20 ریال
هزینه مستخدمان داخلی 79 ریال
محصولات لبني 35 ريال
ورزش و مکانهای اجتماعی 40 ریال

1314 شمسی / 1935 میلادی
درآمد نفت، 2 میلیون و 220 هزار و 648 لیره
▪ بدهى هاى پيمانكاران راه آهن از طریق درآمدهای نفتی پرداخت شد.
▪ شركت نفت انگليس ـ ايران براى توسعه پالايشگاه آبادان یک میلیون و 709 هزار پوند، براى توسعه مناطق نفتى 35 هزار پوند و براى احداث خط لوله 181 هزار پوند هزينه كرد.
▪ مجتمع تركيب جديد بنزين در پالايشگاه آبادان راه اندازى شد.
▪ سرمايه گذارى يك ميليون و 700 هزار پوندى نتيجه داد و با راه اندازى 4 مجتمع تجزيه مولكولى و آزمايشگاه شيمى زير نظر جى. د. اسميت، سرپرست مركز پژوهشي سانبرى (Sunbury)، فراورده هاى جديد توليد شد.
▪ در امریکا، تولید گاز طبیعی به 6 میلیون فوت مکعب در روز رسید.
▪ نقشه بردارى هوایی آغاز شد. شركت «ايرو فيلم» پيمانكار شركت نفت انگليس ـ ايران بود.
▪ اكتشاف حوزه نفتى نفت سفيد
▪ تصفیه خانه کوچکی برای بهره برداری نفت در نفتشاه کرمانشاه ساخته شد. وجود نفت مقرون به صرفه در سال های گذشته در کرمانشاه و نفتخانه ثابت شده بود.
 خرداد
محصول نفت معدن هفتگل پس از ساخت خطوط لوله جديد و افزايش وسايل استخراج به 6 ميليون تن در سال رسيد.
4 شهریور
قرارداد اقامت، تجارت و كشتيراني به امضای نمایندگان دولت ایران و شوروی رسید.
▪ به سفارش شركت نفت انگليس ـ ايران، دو تانكر سوخت رسان كارخانه اسكامل لوریز (Scammell Lorries)  براي توزيع نفت سفيد خريده شد. اين تانكرها نفت را از پالايشگاه كرمانشاه به مناطق مركزي و شمالي ايران انتقال مي داد. همچنین، چهارمين خط لوله نفت خام به قطر 3 اينچ و طول 230 كيلومتر با ظرفيت انتقال روزانه 2 هزار بشكه، در مسير نفت شهر به كرمانشاه احداث شد. نفت شهر، كلانتر، پايطاق و علي آباد، مراکز انتقال نفت این خط لوله بود.
قيمت سهام نفت
قيمت سهام نفت جنوب 3 ليره و يك هشتم
قيمت سهام بانك شاهي 12 ليره و هفت هشتم
طلا 377 ريال
يك پوند انگليس 85 ريال
يك دلار آمريكا 17ريال
يك دينار عراق 86 ريال
صد مارك آلمان 713 ريال
18 مهر
پالایشگاه كرمانشاه با حضور محمدعلی فروغی افتتاح شد. این پالايشگاه به اصرار رضاشاه و به عنوان بخشي از قرارداد 1312 ش. و همچنين براي بي نيازكردن منطقه شمال ايران از نفت شوروي تأسیس شد.
24 مهر
قانون اصلاح مالیات نفت و بنزین
ماده اول: از تاریخ اجرای این قانون، مالیات بنزین و نفت لامپا و مواد مشابهی که به مصرف سوخت موتورهای احتراق داخلی میرسد، به میزان ذیل گرفته خواهد شد:
از هر لیتر بنزین و نفت لامپا 30 دینار، از سایر مواد مشابهی که به مصرف سوخت موتورهای احتراق داخلی میرسد، مانند نفت دیزل (دیزل اویل) نفتگاز (گاز اویل) هر لیتر 10 دینار.
این قانون از صبح پنجشنبه بیست و چهارم مهرماه 1314 به اجرا گذاشته شد که مشتمل بر 3 ماده بود و در جلسه بیست و چهارم مهرماه 1314 به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
رئیس مجلس شورای ملی، حسن اسفندیاری
 ▪ پمپ بنزين ها در تهران، همدان، بروجرد، كرمانشاه و قزوين گسترش یافت.
آبورن (AUBURN)
آبورن، خودروی جدید در خيابانهاي تهران به حرکت درآمد و پولدارها طالب آن بودند. اين مدل، موفقيت جدید آبورن در سال 1935 م. بود. امکانات مختلفي در اين مدل تعبيه شده بود و چرخ های آن 120 اينچ از هم فاصله داشت. این خودرو با 85 قوه اسب 164 كيلومتر بر ساعت سرعت داشت.
 دی
كاركنان پالایشگاه آبادان و مسجدسلیمان
ايرانى: 25 هزار و 240 نفر
هندى: ٩٥٤ نفر
انگليسى: هزار و 35 نفر
مليتهاى ديگر: ١١٩ نفر
جمع كل: 27 هزار و 348 نفر

1315شمسی /1936 میلادی
درآمد نفت، 2 میلیون و 580 هزار و 205 لیره
▪ رضا شاه در پی قدرت اقتصادى بیشتر به دنبال تغییر ساختار اجتماعى بود.
14 اردیبهشت
راه آهن تهران ـ شمال به طول 130 کیلومتر بعد از 10 سال افتتاح شد. صدها پل و تونل در سراسر این خط احداث شد.
20 آبان
دکتر شاخت (Schacht)، کارشناس معروف اقتصادی آلمان، به تهران آمد و با داور، وزیر مالیه و امیرخسروی، رئیس بانک ملی ایران، دربارۀ مسائل بودجه و نحوۀ بکارگیری درآمدهای نفتی در کشاورزی و صنعت مذاکره کرد.
 آذر
در پی تمایل بیشتر ایران به افزایش رابطه تجاری ـ صنعتی با آلمان، آلمان ها سهم بيشترى در تجارت و صنعت ايران كسب كردند که این اتفاق انگلیس را نگران کرد. فشار دولت بر شركت نفت انگليس ـ ايران سبب شد توليد نفت و درآمد آن افزایش پیدا کند. در این شرایط، توليد نفت ايران به 8 میلیون و 198 هزار تن و درآمد ارزى نزدیک به 3 میلیون و 500 هزار پوند رسيد، در حالی که در سال ١٣١٢ ش. این رقم 7 میلیون و 86 هزار و 706 تن بود. در این ایام، درآمد نفت براى توسعه صنعتى هزينه مي شد.
 دی
كاركنان پالایشگاه آبادان و مسجدسلیمان
ايرانى: 24 هزار و 948 نفر
هندى: ٧٧٩ نفر
انگليسى: هزار و 55 نفر
مليت هاى ديگر: ٧٦ نفر
جمع كل: 26 هزار و 858 نفر
▪ دستگیری اعضای حزب کمونیست ایران با دستگیری محمد شورشیان آغاز شد و تا اردیبهشت ماه ادامه یافت.
27 دی
لایحه واگذاری امتیاز نفت شرق و شمال شرق به يك شركت امریکايي
علی اكبر داور، وزیر مالیه، دو لایحه دربارۀ واگذاری امتیاز استخراج نفت در بخشی از كشور و همچنین واگذاری امتیاز احداث لوله نفت به شركت نفت امریكا را به مجلس شورای ملی ارائه كرد. قرارداد اول که در 29 ماده تنظیم شده بود، به امضای «شارل كارل مرهارت» (Charl Karl Morehart) و «فردریك گاردنر كلاپ» (Fredrik Gardner Clop)، نمایندگان این شركت و علی اكبر داور رسیده بود.
15 بهمن
حق انحصار تفتيش و تفحص و استخراج نفت در بخشی از شرق و شمال شرق ايران تصويب شد و برای شصت سال به شركت نفت امريكا و ايران (اميرانين) واگذار شد. اين اسم برگرفته از نام ايران و امريكا بود.
18 بهمن
تصویب قانون ساخت خط لوله انتقال نفت
قانون واگذاری ساخت و نگهداری خطوط انتقال نفت به شرکت لوله نفت ایران تصویب شد.
20 بهمن
علی اکبر داور خودکشی کرد. اومؤسس نظام نوين دادگسترى بود. در زمان رياستش بر دادگسترى، با كمك علما و نخبگان رشته حقوق توانست قوانين ثبت احوال، ثبت اسناد، ازدواج و طلاق و رويه هاى دادخواهى را به تصويب مجلس برساند. بعد از قرارداد نفتى ١٣١٢ در مقام وزير ماليه و در پى افزايش درآمد نفتى از تأسيس ده ها سازمان فرهنگى - اجتماعى و شروع طرح هاى عمرانى حمايت كرد. در مقام وزير ماليه سختگيرانه بر شركت نفت انگليس_ ايران نظارت داشت و از كاهش قدرت شركت نفت انگليس- ايران و ورود شركت هاى ديگر نفتى حمايت مي كرد و همين موضوع موجب نفرت و نگرانى مديران انگليسي شد. كمبود بنزين در زمستان ١٣١٥ توطئه اى بود كه شركت نفت انگليس ايران براى بی اعتبار کردن او طراحى كرده بود. در 20 بهمن ١٣١٥، براى دچار نشدن سرنوشتى مانند ديگر وزرا و سياستمدارن عصر رضاشاه خودكشى كرد.
27 اسفند
قانون تعیین اعتبار برای خرید سهام بختیاری ها در شرکت نفت انگلیس و ایران
ماده واحده: به وزارت مالیه اجازه داده می شود، از مبلغ 2 میلیارد و 775 میلیون و 799 هزار و 360 ریال قیمت سهام بختیاری ها در شرکت استخراج اولی (از شرکت های تابعه نفت انگلیس و ایران) انتقالی به دولت، هر مبلغ که در سال 1315 تأدیه شده، به پای اعتبار تأسیسات اقتصادی عام المنفعه منظوره در بودجه 1315محسوب و اعتبار بقیه را در بودجه سال 1316 تأمین نماید. این قانون که مشتمل بر یک ماده است، در جلسه بیست و هفتم اسفندماه 1315 به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
رئیس مجلس شورای ملی، حسن اسفندیاری
 دستگيري محمد شورشيان
محمدشورشيان پس از اينکه از شوروي وارد ايران شد، به قصد تبليغ در محيط کارگري به آبادان رفت.
وقتي پليس به او گفت که قيافه اش به جاسوس ها شباهت دارد، جواب داد: من جاسوس نيستم، فوق جاسوسم!
پليس به گفتار و کردارش شک کرد. او بازداشت شد و در بازداشتگاه ، سران گروه 53 نفر را لو داد.
 
1316 شمسی / 1937 میلادی
درآمد نفت، 3 میلیون و 545 هزار و 303 لیره
▪ يك سال پیش از جنگ جهاني، مجموع تولید نفت خاورميانه 16 ميليون تن و مجموع نفت جهان 282 ميليون تن بود که محصول خاورميانه، 5/5 درصد كل محصول دنيا را تشکیل میداد.
▪ استفاده از جاذبه سنج و روش لرزه نگارى انعكاسى به دست شركت فرانسوى «ژنرال فيزيك» اجرایی شد و گسترش یافت و در پی آن دانش زمين شناسى نفت ارتقا يافت.
▪ چاه هاي دوم، سوم و چهارم میدان گازی پازنان که از سال 1310 تحت مطالعه و بررسی اکتشافی قرار داشت، به گاز طبيعي رسيد.
▪ کشف حوزه نفتى آغاجارى
▪ بزرگترین جرثقیل شناور در حوزه خلیج فارس برای پالایشگاه آبادان از خارج خریداری شد.
میدان نفتی برقان
میدان نفتی برقان، اولین میدان نفت کویت، به دست شرکت نفت انگلیس ـ ایران و شرکت «گلف» (Gulf) کشف شد.
 فروردين
برنامه اى شدن اقتصاد ايران
شوراى اقتصاد ـ که بعدها به سازمان برنامه تغییر نام داد ـ براى تنظيم اقتصاد و دخل و خرج كشور تشكيل شد. ابوالحسن ابتهاج به دنبال فعاليتش در راه اندازى این شورا، به رياست دبيرخانه آن برگزیده شد. در ١١ فروردين، دولت اساسنامه شوراى اقتصاد را تصويب کرد.
رئیس دولت، وزير ماليه، رئیس كل فلاحت، رئیس كل صناعت، رئیس كل تجارت، رئیس هيئت نظارت بر شركت ها، رئیس بانك ملى، رئیس بانك فلاحتى و سه نفر از اشخاص صاحب صلاحیت از اعضای این شورا بودند، هر یک از آنها مدت یک سال مأموريت داشتند.
اردیبهشت
در ادامۀ دستگیری اعضای حزب کمونیست که از دی ماه سال گذشته آغاز شده بود، شمار دستگیری ها به 53 نفر رسید. آنان تا پایان شهریور 1320 در زندان بودند که در ادامه، برخی اعدام و عدهای آزاد شدند. آزادشدگان، بعدها حزب توده را تشکیل دادند.
٦ مهر
جلسه شوراى اقتصاد، در كاخ سعدآباد و با حضور رضا شاه، اعضای کابینه، نخست وزير و اعضای شورا برگزار شد. حاضران با ايجاد كميسيون دائمى تهيه برنامه براى توليد موافقت كردند.
اسفند
توليد پالايشگاه آبادان به ١٠ ميليون تن رسيد و واحد توليد قير نیز تأسیس شد. از این زمان به بعد، بنزين با اكتان بالاتر تولید می شد.
15 اسفند
بودجه سال 1317 که وزیر دارایی به مجلس شورای ملی تقدیم کرده بود، به اتفاق آرا تصویب شد. در این لایحه، درآمد و هزینه سال مزبور به استثنای درآمدی که بابت حق الامتیاز نفت وصول و به حساب اندوخته کشوری منظور می شد، 1 میلیارد و 528 میلیون و 892 هزار و 648 ریال درآمد و مبلغ 1 میلیارد و 527 میلیون و 18 هزار و 567 ریال هزینه پیش بینی شد.
كاركنان پالایشگاه آبادان و مسجدسلیمان
ايرانى: 30 هزار و 779 نفر
هندى: ٧٨٦ نفر
انگليسى: هزار و 185 نفر
مليتهاى ديگر: ٦٦ نفر
جمع كل: 32 هزار و 816 نفر

1317 شمسی / 1938 میلادی
درآمد نفت، 3 میلیون و 307 هزار و 478 لیره
▪ ظرفيت پالايشگاه آبادان به سالي 10 ميليون تن رسيد.
▪ کشف حوزه نفتى لالى
 25 خرداد
لغو امتياز نفتي دو شركت امريكايي
پنج سال پس از تصویب تمدید قرارداد اعطای امتیاز نفت به انگلستان برای مدت 60 سال، دولت وقت، امتیاز نفت شمال را كه به دو شركت امریكایی داده شده بود، لغو کرد. در سال 1312 ش، نظر به ملاحظات روابط با شوروی، نفت شمال ایران از حوزه این قرارداد کنار گذاشته شده بود.
16 مرداد
قانون اصلاح مواد اول و دوم قانون اصلاح مالیات نفت و بنزین
ماده واحده:
1.میزان مالیات مقرر در ماده 1 قانون اصلاح مالیات نفت و بنزین، مصوب 24 مهرماه 1314، از تاریخ اجرای این قانون به شرح زیر اضافه می شود:
الف. بنزین و نفت لامپا از هر لیتر 30 دینار به 40 دینار.
ب. سایر مواد مشابهی که به مصرف سوخت موتورهای احتراق داخلی می رسد ـ مانند نفت دیزل و نفت گاز ـ از هر لیتر ده دینار به 15 دینار.
2. ماده 2 قانون اصلاح مالیات نفت و بنزین مورخ 24 مهر ماه 1314 به طریق ذیل اصلاح می شود: کلیه مواد نفتی موجود در دست تولیدکنندگان و واردکنندگان و نمایندگان آنها از تاریخ اجرای این قانون مشمول مالیات مقرر در فوق است، اعم از اینکه نسبت به آنها معامله قبلی باشد یا نشده باشد. همچنین، معاملاتی که قبل از تاریخ شانزدهم مردادماه 1317 بین تولیدکنندگان و واردکنندگان مواد نفتی یا نمایندگان آنها و مصرف کنندگان واقع شده، ولی جنس آن تا تاریخ مذکور تحویل نگردیده، مشمول مالیات جدید بوده و فقط در صورتی قابل اجرا شناخته می شود که خریدار مالیات های مقرر را طبق این قانون به فروشنده بپردازد.
3. این قانون که از یکشنبه، شانزدهم مردادماه 1317 اجرا می شود، مشتمل بر یک ماده است که در جلسه شانزدهم مردادماه 1317 به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
رئیس مجلس شورای ملی، حسن اسفندیاری
4 شهریور
آیین گشایش راه آهن سراسری برگزار شد. هزینۀ ساخت راه آهن 10 میلیارد و صد میلیون ریال اعلام شد.
 دی
كاركنان آبادان و مسجدسلیمان
ايرانى: 45 هزار و 978 نفر
هندى: هزار 342 نفر
انگليسى: هزار و 542 نفر
مليتهاى ديگر : ٨٤ نفر
جمع كل: 48 هزار و 928 نفر
14 اسفند
بودجه سال 1318 کشور که از حیث درآمد یک میلیارد و 930 میلیون و 96 هزار و 700 ریال و از حیث هزینه 2 میلیارد و 613 میلیون و 481 هزار و 987 ریال بود، تصویب شد.

1318 شمسی / 1939 میلادی
درآمد نفت، 4 میلیون و 300 هزار میلیون لیره
▪ پنجمين خط لوله نفت و اولين خط لوله فراورده (نفت سفيد تصفيه شده) كشور در مسير آبادان ـ اهواز احداث شد.
▪ در این سال، فقط حوزه هاي نفت ايران، عراق، عربستان سعودي و بحرين استخراج مي شدند، مجموع پرداخت شدۀ حق امتياز نفت 26 میلیون دلار بوده است.
▪ ايتاليا وارد جنگ جهاني دوم و درياي مديترانه هم ميدان دریایی این نبرد شد؛ حمل و نقل نفت با كشتي دشوار شده بود.
▪ قبل از جنگ جهاني دوم، شركت نفت انگليس ـ ايران تجهيزاتي براي تهيه بنزين هواپيما، معروف به اوكتان 100، سفارش داد و به آبادان وارد کرد.
 1 فروردین
اولین قطار مسافربری از تهران به اهواز رفت.
4 شهریور
اصلاح قانون مالیات نفت و بنزین
ماده واحده: از تاریخ 13 مردادماه 1318، مالیات نفت لامپا و بنزین و مواد مشابهی که به مصرف سوخت موتورهای احتراق داخلی می رسد، به مأخذ پایین گرفته می شود:
از هر لیتر بنزین و نفت لامپا 50 دینار و از سایر مواد مشابهی که به مصرف سوخت موتورهای احتراق داخلی می رسد، مانند نفت دیزل و نفت گاز، هر لیتر 20 دینار. این قانون که مشتمل بر یک ماده است، در جلسه چهارم شهریورماه 1318 به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
رئیس مجلس شورای ملی، حسن اسفندیاری
 دی
تأسیسات بارگيرى نفت سياه در منطقه خسروآباد آبادان احداث و نصب شد.
13 دی
وزارت جنگ بریتانیا به ارتش هند دستور داد، لشگری را برای اعزام و استقرار احتمالی در تأسیسات شرکت نفت انگلیس و ایران در خلیج فارس آماده کند.
25 دی
دولت انگلیس به دولت هند دستور داد، 3 لشکر برای دفاع از مناطق نفتخیز ایران تجهیز کند.
٧ بهمن
سرجان كدمن به همراه دكتر يانگ برای بازدید به اهواز رفت و بعد از ملاقات با نماينده دولت، عازم مسجدسليمان شد.
16 اسفند
بودجه سال 1319 به اتفاق آرا تصویب شد.
 شركت نفت انگليس ـ ايران يك قطعه زمين در سبزوار براى احداث پمپ بنزين خريد.
بعد از احداث پالايشگاه كرمانشاه، توزيع زنجيره ای شد. در دو سال پیش از این ، با نصب پمپ بنزین در چند شهر ايران و حتی بصره و سليمانيه و موصل عراق هم، اصطلاح بنزين خانه رواج پیدا کرد. هشت سال بعد، ساختمان پمپ بنزين تكميل شد. پمپ بنزين هاى روسى برچيده شد و شركت نفت انگليس ـ ايران پمپ هاى جديد نصب کرد. این پمپ ها در انديمشك، بروجرد، دورود، خرمآباد و اراك كه در مسير جادهاى شوسه آبادان به تهران نبود، احداث شد.

1319 شمسی/ 1940 میلادی
درآمد نفت، 4 میلیون لیره
(درآمدهای نفتی براساس کتاب تاریخ بی پی، جلد2، ص325)
▪ خط لوله نفت خام گچساران ـ آبادان احداث شد. قطر این خط لوله 12 اينچ و طول آن 264 كيلومتر بود.
▪ به دليل جنگ جهاني و غرق شدن كشتي هاي نفتكش، صدور نفت شرکت انگليس ـ ايران به طور موقت متوقف شد.
▪ آلمان با 5/41 سهم از كل تجارت خارجي ايران، به مهمترین طرف بارزگاني خارجي ایران تبديل شد.
 15 فروردین
عهدنامه بازرگانی و کشتیرانی بین دولت ایران و دولت شوروی امضا شد.
29 فروردین
ساخت بندر بوشهر و چند اسکله پایان پذیرفت.
19 آذر
یک پیمان بازرگانی بین دولت های ایران و آلمان به امضا رسید.
15 اسفند
مجلس شورای ملی بودجه سال 1320 کل کشور را تصویب کرد. در متن این مصوبه، درآمد این سال 3 میلیارد و 613 میلیون و 768 هزار و 718 ریال و میزان هزینه 4 میلیارد و 323 میلیون و 911 هزار و 676 ریال پیش بینی شده بود. برای نخستین بار طی چند سال اخیر، کشور با کسر بودجه ای معادل یک میلیارد ریال مواجه شد.
 فروش بنزين، نفت، نفتگاز و نفت كوره در سراسر كشور، درسال1320 بالغ بر 251 هزار تن بود.

1320شمسی / 1941 میلادی
درآمد نفت، 4 میلیون لیره
▪ از سال 1300 تا 1320، بودجه ايران 22 برابر شد.
▪ از سال 1306 تا 1320 ش، براي درآمد نفت حساب جداگانۀ ویژه ای باز شد که فقط 10 درصد آن صرف بودجه عمومي می شد و 90 درصد ديگر برای خريد اسلحه و مهمات (48درصد) و ساخت راه آهن سراسري هزینه شد.
▪ ارتش متفقين با تکیه به دو هدف، یعنی رساندن مهمات جنگي به روسيه از راه ايران و حفظ صنعت نفت ايران، به کشورمان هجوم آورد.
▪ دولت ايران با عمليات حفاري مجدد شوروي در ناحيه سمنان مخالفت کرد.
حوزه لالی
در حوزه لالی، وضعیت تولید نامطلوب بود و کارشناسان معتقد بودند، میزان تخلخل سنگ مخزن بسیار ناچیز است.
 اردیبهشت
یک چاه در نفت سفید، آتش گرفت.
9 تیر
اسمیرنوف (Smirnoff)، سفیر جديد شوروی در ایران، با علی منصور، نخست وزیر، دیدار و مذاکره کرد. او اعلام کرد دولت شوروی از بی طرفی ایران خشنود است و می خواهد در امور اقتصادی و بازرگانی، همه گونه مساعدت و برای حمل کالاهای ترانزیتی تسهیلات ایجاد کند، اما در مقابل انتظار دارد ایران نیز برای کالاهای شوروی که از جنوب ایران وارد می شود، اجازه ترانزیت صادر کند.
٢٠ تیر
كميته وزارتي در لندن، به حفاظت از پالايشگاه آبادان در برابر خرابكاري آلماني ها تأكيد كرد، اما اظهار داشت اگر دولت ايران بر ضد آلمان موضع گيري کرد، اقدام نظامي نکند.
24 تیر
تظاهرات جمعیت مبارزه با شرکت های استعماری نفت به زدوخورد کشید.
٦ مرداد
كابينه جنگ انگليس به دلیل همكاري نکردن رضا شاه، گزینه نظامی را انتخاب کرد.
3 تا 6 شهريور
تاریخ در ایران تکرار شد و بار دیگر دولت های استعمار روس و انگليس، به ایران تجاوز کردند. در این هنگام، يك گردان هندي ـ انگليسی، خرمشهر و آبادان را براي حفاظت از حوزه هاي نفتي تصرف کرد و گردان ديگری برای مراقبت از حوزه نفتي به كرمانشاه رفت تا در ادامه به نيروهاي شوروي در شمال كشور بپيوندد. قواى انگليس از جنوب و شوروى از شمال، خاك ايران را اشغال کردند. مردم و كارگران پالايشگاه آبادان با نيروهاي نظامي هندي انگليس درگير شدند که در این درگیری، 3 كارگر ايراني در آبادان به ضرب گلوله نظاميان هندي انگليس شهيد و ده ها نفر مجروح و 3 كارمند انگليسي نیز به اشتباه به دست سربازان هندي كشته شدند. دولت ايران در ششم شهريور، توقف مقاومت را اعلام کرد؛ در حالی که مردم جنوب از تسليم ارتش و شاه بهت زده بودند. كارگران پالايشگاه كرمانشاه نیز 3 روز در محوطه پالايشگاه حبس بودند.
8 شهريور
کارکنان پالايشگاه آبادان با گذر از تانك و سرنيزه متجاوزان فعالیت خود را از سر گرفتند و تعدادي از آنها و جمعی از كارگران خطوط لوله مسجدسليمان دستگير شدند.
25 شهريور
كنارهگيري رضا شاه
«نظر به اینکه من همه قوای خود را در این چندساله مصروف امور کشور کرده و ناتوان شده ام، حس می کنم که اینک وقت آن رسیده است که یک قوه و بنیه جوانتری به کارهای کشور که مراقبت دائم لازم دارد، بپردازد و اسباب سعادت و رفاه ملت را فراهم آورد. بنابراین، امور سلطنت را به ولیعهد و جانشین خود تفویض کردم و از کار کناره نمودم. از امروز که روز بیست و پنجم شهریورماه هزار و سیصد و بیست است، عموم ملت از کشوری و لشکری ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید به سلطنت بشناسند و آنچه از پیروی مصالح کشور نسبت به من میکردند، نسبت به ایشان منظور دارند»
کاخ مرمر، تهران
▪ رضاشاه به جزيره موريس تبعيد شد و سال بعد به افريقاي جنوبي رفت.
27 شهريور
فرمان عفو عمومي
سه روز پس از کناره گیری رضاشاه از سلطنت، محمدرضا شاه فرمان عفو عمومي صادر کرد و زندانيان سياسي آزاد شدند و در محكوميت بسياري از زندانيان غيرسياسي نیز تخفيف داده شد و گروه زيادي از آنان آزاد شدند.
آبان
 همكارى شوروى و انگليس
كمونيست هاى آزادشده با شركت نفت انگليس ـ ايران همکاری می کردند. شوروى و انگليس از گرايش مردم به آلمان هراس داشتند.
6 آبان
قانون افزایش حقوق کارمندان دولت اعم از لشکری و کشوری تصویب شد.
سر ريدر بولارد (Sir Reader Bullard)
سفير انگليس در ايران (1318 - 1324ش). او به همراه سفير شوروى عمليات خروج رضاشاه از ايران و جانشينى فرزندش محمدرضا را هدايت كرد. خاطرات خود را در كتاب شترها بايد بروند (The Camels Must Go) در ١٣٤٠ ش چاپ کرد. بولارد علت اشغال ايران را اهميت نفت جنوب ايران و نگرانى از نفوذ بيشتر آلمان در ايران می دانست.

 

 
امتیاز دهی
 
 

پیوندها

    اشتراک گذاری در شبکه‌های اجتماعی